Trong thực tế, trước khi qua đời, nhiều người thường để lại những lời dặn dò cuối cùng cho người thân về việc chăm sóc gia đình, phân chia tài sản hoặc mong muốn cá nhân sau khi chết. Những lời nói này thường được gọi là lời trăn trối.

Tuy nhiên, không phải mọi lời trăn trối đều được pháp luật công nhận là di chúc hợp pháp. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến nhiều tranh chấp thừa kế trong gia đình khi các bên không thống nhất về giá trị pháp lý của lời nói cuối cùng của người đã mất.

Vậy lời trăn trối trước khi mất có được xem là di chúc không? Khi nào di chúc miệng có hiệu lực pháp luật? Điều kiện để lời nói cuối cùng được công nhận là di chúc hợp pháp là gì?

Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

1. Di chúc là gì?

Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015:

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Như vậy, bản chất của di chúc là việc người có tài sản thể hiện ý chí định đoạt tài sản của mình sau khi qua đời.

Người lập di chúc có quyền:

• Chỉ định người được hưởng di sản;
• Truất quyền hưởng di sản của người khác;
• Phân chia tài sản theo ý chí cá nhân;
• Để lại tài sản cho cá nhân, tổ chức bất kỳ theo quy định pháp luật.

2. Hình thức của di chúc theo quy định pháp luật

Theo Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có hai hình thức:

• Di chúc bằng văn bản;
• Di chúc miệng.

Trong đó, pháp luật ưu tiên hình thức di chúc bằng văn bản để hạn chế tranh chấp.

Di chúc miệng chỉ được áp dụng trong trường hợp đặc biệt khi người lập di chúc không thể lập di chúc bằng văn bản.

3. Lời trăn trối có phải là di chúc miệng không?

Có thể có hoặc không.

Không phải mọi lời trăn trối trước khi chết đều mặc nhiên được xem là di chúc hợp pháp.

Để được công nhận là di chúc miệng hợp pháp, lời trăn trối phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện nghiêm ngặt theo Bộ luật Dân sự 2015.

Nếu chỉ đơn thuần là lời dặn dò, mong muốn hoặc phân chia tài sản bằng miệng mà không thực hiện đúng thủ tục luật định thì sẽ không có giá trị pháp lý như một bản di chúc.

4. Khi nào lời trăn trối được xem là di chúc hợp pháp?

Theo Điều 629 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

4.1. Tính mạng người lập di chúc bị đe dọa

Di chúc miệng chỉ được lập trong trường hợp:

• Người lập di chúc đang trong tình trạng nguy kịch;
• Tính mạng bị đe dọa;
• Không thể lập di chúc bằng văn bản.

Ví dụ:

• Bị tai nạn nghiêm trọng;
• Bệnh nặng nguy hiểm đến tính mạng;
• Hấp hối không thể viết hoặc ký tên;
• Hoàn cảnh khẩn cấp không thể lập văn bản.

4.2. Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt

Người lập di chúc phải:

• Có đầy đủ năng lực nhận thức;
• Minh mẫn, sáng suốt;
• Không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

Nếu tại thời điểm nói lời trăng trối mà người đó:

• Mất nhận thức;
• Không kiểm soát được hành vi;
• Bị tác động tâm lý;
• Không tỉnh táo

thì lời trăng trối có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu.

4.3. Phải có ít nhất hai người làm chứng

Theo khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng phải được thể hiện trước mặt ít nhất hai người làm chứng.

Đây là điều kiện bắt buộc.

Nếu chỉ có một người nghe lời trăng trối thì không đủ điều kiện để công nhận là di chúc miệng hợp pháp.

4.4. Người làm chứng phải ghi chép lại ngay

Ngay sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải:

• Ghi chép lại nội dung di chúc;
• Cùng ký tên hoặc điểm chỉ.

Nếu không ghi chép lại hoặc ghi chép không đầy đủ thì rất dễ phát sinh tranh chấp về nội dung di chúc.

4.5. Phải được công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn 05 ngày

Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, văn bản ghi lại di chúc miệng phải được:

• Công chứng viên xác nhận;
• Hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Nếu không thực hiện bước này thì di chúc miệng có nguy cơ không được công nhận hợp pháp.

5. Trường hợp nào lời trăng trối không có giá trị pháp lý?

Lời trăng trối sẽ không được xem là di chúc hợp pháp nếu:

• Không có ít nhất hai người làm chứng;
• Không được ghi chép lại;
• Không được ký tên hoặc điểm chỉ;
• Không được công chứng/chứng thực trong 05 ngày;
• Người để lại lời trăng trối không minh mẫn;
• Nội dung vi phạm pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.

Trong trường hợp này, di sản của người chết sẽ được chia theo pháp luật.

6. Ví dụ về trường hợp lời trăng trối không được công nhận

Ví dụ:

Ông A trước khi qua đời có nói với con trai rằng sẽ để lại toàn bộ nhà đất cho người này. Tuy nhiên:

• Không có người làm chứng hợp lệ;
• Không ghi chép lại;
• Không công chứng hoặc chứng thực;
• Chỉ là lời nói miệng trong gia đình.

Trong trường hợp này, lời trăng trối của ông A không đủ điều kiện để được công nhận là di chúc miệng hợp pháp.

Khi đó, di sản có thể được chia theo quy định thừa kế theo pháp luật.

7. Sau 03 tháng di chúc miệng có còn hiệu lực không?

Theo khoản 2 Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015:

Sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập di chúc vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Điều này có nghĩa:

• Di chúc miệng chỉ mang tính chất tạm thời trong tình huống khẩn cấp;
• Nếu người lập di chúc hồi phục, họ cần lập di chúc bằng văn bản;
• Sau 03 tháng mà vẫn còn sống, di chúc miệng sẽ tự động hết hiệu lực.

8. Nội dung của một bản di chúc hợp pháp gồm những gì?

Theo Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc thường gồm các nội dung chủ yếu:

• Ngày, tháng, năm lập di chúc;
• Họ tên, nơi cư trú của người lập di chúc;
• Họ tên người được hưởng di sản;
• Thông tin về tài sản để lại;
• Nơi có di sản;
• Các nội dung khác theo ý chí người lập di chúc.

Ngoài ra:

• Di chúc không được viết tắt hoặc dùng ký hiệu khó hiểu;
• Nếu nhiều trang thì phải đánh số thứ tự;
• Nếu có sửa chữa, tẩy xóa thì phải ký xác nhận.

9. Ai không được làm chứng cho việc lập di chúc?

Theo Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau không được làm chứng:

• Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật;
• Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan;
• Người chưa thành niên;
• Người mất năng lực hành vi dân sự;
• Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Quy định này nhằm bảo đảm tính khách quan của việc lập di chúc.

10. Nếu di chúc miệng không hợp pháp thì chia tài sản thế nào?

Nếu di chúc miệng không đáp ứng điều kiện pháp luật thì di sản sẽ được chia theo quy định về thừa kế theo pháp luật tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm:

• Vợ, chồng;
• Cha mẹ;
• Con ruột, con nuôi của người chết.

Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.

11. Có nên lập di chúc bằng văn bản không?

Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực là hình thức an toàn nhất để hạn chế tranh chấp.

Việc lập di chúc bằng văn bản giúp:

• Thể hiện rõ ý chí người lập di chúc;
• Hạn chế tranh chấp giữa người thân;
• Dễ chứng minh tính hợp pháp;
• Thuận lợi khi sang tên tài sản;
• Giảm nguy cơ bị tuyên vô hiệu.

12. Một số tranh chấp thường gặp về lời trăn trối

Trên thực tế, nhiều vụ tranh chấp thừa kế phát sinh từ việc các bên không thống nhất về lời nói cuối cùng của người đã mất.

Một số tranh chấp phổ biến gồm:

• Tranh chấp có hay không việc để lại di chúc miệng;
• Tranh chấp nội dung lời trăng trối;
• Tranh chấp người làm chứng;
• Tranh chấp tính minh mẫn của người lập di chúc;
• Tranh chấp về hiệu lực di chúc.

Trong nhiều trường hợp, nếu không đủ chứng cứ chứng minh tính hợp pháp của di chúc miệng thì Tòa án có thể tuyên di chúc vô hiệu.

13. Câu hỏi thường gặp

13.1. Lời nói trước khi chết có được xem là di chúc không?

Chỉ được xem là di chúc miệng hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Điều 629 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

13.2. Không công chứng di chúc miệng có hiệu lực không?

Nếu trong thời hạn 05 ngày không được công chứng hoặc chứng thực chữ ký/người làm chứng thì di chúc miệng có thể không được công nhận hợp pháp.

13.3. Chỉ có một người nghe lời trăng trối thì có hợp pháp không?

Không. Di chúc miệng bắt buộc phải có ít nhất hai người làm chứng.

13.4. Sau 03 tháng di chúc miệng còn hiệu lực không?

Nếu người lập di chúc vẫn còn sống, minh mẫn và sáng suốt sau 03 tháng thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

14. Kết luận

Lời trăng trối trước khi mất không phải lúc nào cũng được xem là di chúc hợp pháp. Để có giá trị pháp lý, di chúc miệng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện nghiêm ngặt về:

• Hoàn cảnh lập di chúc;
• Người làm chứng;
• Việc ghi chép;
• Công chứng hoặc chứng thực;
• Năng lực và ý chí của người lập di chúc.

Nếu không đáp ứng đúng quy định pháp luật thì lời trăng trối sẽ không có hiệu lực pháp lý và di sản có thể được chia theo quy định thừa kế theo pháp luật.

Để tránh tranh chấp về sau, người có tài sản nên chủ động lập di chúc bằng văn bản, có công chứng hoặc chứng thực theo đúng quy định pháp luật.

15. Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Dân sự 2015;
• Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 – Di chúc;
• Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015 – Hình thức của di chúc;
• Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015 – Di chúc miệng;
• Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 – Di chúc hợp pháp;
• Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015 – Nội dung của di chúc;
• Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015 – Người làm chứng cho việc lập di chúc;
• Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 – Người thừa kế theo pháp luật.