Từ ngày 01/7/2025, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự chính thức có hiệu lực, trong đó bổ sung Điều 256a về tội sử dụng trái phép chất ma túy. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều luật này chủ yếu áp dụng đối với một số nhóm người đang trong hoặc sau quá trình cai nghiện, quản lý sau cai nghiện hoặc thuộc trường hợp luật định.

Ma túy là một trong những nguyên nhân dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho cá nhân, gia đình và xã hội. Trước đây, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy thường được xử lý chủ yếu bằng biện pháp hành chính, quản lý, cai nghiện hoặc xử lý các hành vi liên quan như tàng trữ, mua bán, vận chuyển, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Tuy nhiên, từ ngày 01/7/2025, pháp luật hình sự Việt Nam đã có sự thay đổi đáng chú ý khi bổ sung tội danh “Sử dụng trái phép chất ma túy” tại Điều 256a Bộ luật Hình sự. Quy định này nhằm xử lý nghiêm những trường hợp đã, đang hoặc vừa kết thúc quá trình cai nghiện, quản lý sau cai nghiện nhưng vẫn tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy.

Bài viết dưới đây phân tích chi tiết các trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy bị truy cứu trách nhiệm hình sự, mức hình phạt và những lưu ý quan trọng theo quy định mới.

1. Từ ngày 01/7/2025, sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Luật số 86/2025/QH15 đã bổ sung Điều 256a vào Bộ luật Hình sự 2015 về tội sử dụng trái phép chất ma túy. Theo đó, người nào sử dụng trái phép chất ma túy thuộc một trong các trường hợp luật định thì có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm.

Điểm cần lưu ý là: quy định mới không hình sự hóa mọi hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong mọi hoàn cảnh, mà tập trung vào các trường hợp người sử dụng đã được xác định, quản lý hoặc đang trong quá trình cai nghiện, điều trị, quản lý sau cai nghiện nhưng vẫn tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy.

2. Các trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm

Theo Điều 256a Bộ luật Hình sự được bổ sung năm 2025, người sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

2.1. Đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế

Trường hợp thứ nhất là người đang trong thời hạn:

• Cai nghiện ma túy tự nguyện;
• Cai nghiện ma túy bắt buộc;
• Điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

Nếu trong thời gian này người đó tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sử dụng trái phép chất ma túy.

2.2. Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy

Trường hợp thứ hai là người đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy theo Luật Phòng, chống ma túy.

Theo Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, người đã hoàn thành cai nghiện hoặc chấp hành xong quyết định đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc có thể phải chịu sự quản lý sau cai nghiện trong thời hạn nhất định. Nếu trong thời hạn này tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy thì có thể bị xử lý hình sự.

2.3. Đang trong thời hạn 02 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện và đang trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy

Trường hợp thứ ba là người đang trong thời hạn 02 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy, đồng thời đang trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

Theo Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy là 01 năm kể từ ngày Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã ra quyết định quản lý.

2.4. Đang trong thời hạn 02 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế

Trường hợp thứ tư là người đang trong thời hạn 02 năm kể từ khi tự ý chấm dứt:

• Cai nghiện ma túy tự nguyện;
• Hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế.

Nếu trong khoảng thời gian này người đó tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy thì có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 03 năm theo Điều 256a Bộ luật Hình sự.

3. Tái phạm tội sử dụng trái phép chất ma túy bị phạt tù bao nhiêu?

Theo quy định mới, người nào tái phạm về tội sử dụng trái phép chất ma túy thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.

Đây là khung hình phạt nặng hơn, áp dụng đối với người đã từng bị kết án về tội này nhưng tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội trong điều kiện luật định.

4. Không phải cứ sử dụng ma túy là bị đi tù

Một nội dung rất quan trọng cần hiểu đúng là: không phải mọi trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy đều bị xử lý hình sự theo Điều 256a.

Người sử dụng trái phép chất ma túy chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này khi thuộc một trong các trường hợp cụ thể được luật quy định, chủ yếu liên quan đến:

• Đang cai nghiện;
• Đang điều trị nghiện bằng thuốc thay thế;
• Đang quản lý sau cai nghiện;
• Đang trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy;
• Tự ý chấm dứt cai nghiện hoặc điều trị nhưng tiếp tục sử dụng trong thời hạn luật định.

Nếu không thuộc các trường hợp này, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị xử lý bằng các biện pháp hành chính, quản lý, cai nghiện hoặc xử lý theo quy định pháp luật khác tùy từng vụ việc cụ thể.

5. Phân biệt tội sử dụng trái phép chất ma túy với các tội ma túy khác

Trong thực tế, cần phân biệt tội sử dụng trái phép chất ma túy với các tội danh khác trong nhóm tội phạm về ma túy.

5.1. Tội tàng trữ trái phép chất ma túy

Tàng trữ trái phép chất ma túy là hành vi cất giữ, cất giấu, quản lý chất ma túy trái phép mà không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển hoặc sản xuất trái phép chất ma túy.

Người đã bị kết án về tội sử dụng trái phép chất ma túy theo Điều 256a mà chưa được xóa án tích, nếu tiếp tục thực hiện hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy thì có thể bị xử lý về tội tàng trữ trái phép chất ma túy theo Điều 249 Bộ luật Hình sự được sửa đổi, bổ sung.

5.2. Tội vận chuyển trái phép chất ma túy

Vận chuyển trái phép chất ma túy là hành vi chuyển dịch chất ma túy từ nơi này đến nơi khác trái phép, không nhằm mục đích sản xuất, mua bán hoặc tàng trữ trái phép chất ma túy.

Nếu người đã bị kết án về tội sử dụng trái phép chất ma túy mà chưa được xóa án tích tiếp tục vận chuyển trái phép chất ma túy thì có thể bị xử lý theo tội danh tương ứng.

5.3. Tội tổ chức sử dụng trái phép ma túy

Tổ chức, rủ rê, cung cấp địa điểm để sử dụng ma túy, thu tiền người sử dụng ma túy,… các hành vi này có thể bị truy tố trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp, các hành vi tổ chức, đi kèm với việc cung cấp ma túy cho người sử dụng, người có hành vi có thể bị truy tố hai tội phạm.

6. Vì sao bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy?

Việc bổ sung Điều 256a nhằm tăng hiệu quả quản lý người nghiện, người sau cai nghiện và hạn chế tình trạng tái sử dụng ma túy sau khi đã được áp dụng các biện pháp cai nghiện, điều trị hoặc quản lý. Theo thông tin từ cơ quan chức năng, quy định này hướng đến nhóm người đã được xác định nghiện ma túy, đã hoặc đang được áp dụng biện pháp cai nghiện nhưng vẫn tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy.

Quy định này cũng góp phần:

• Tăng tính răn đe đối với người tái sử dụng ma túy trong thời hạn quản lý;
• Nâng cao hiệu quả công tác cai nghiện và quản lý sau cai;
• Giảm nguy cơ phát sinh tội phạm liên quan đến ma túy;
• Bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

7. Thời điểm áp dụng tội sử dụng trái phép chất ma túy

Quy định về tội sử dụng trái phép chất ma túy tại Điều 256a được áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra từ 0 giờ 00 phút ngày 01/7/2025.

Đối với hành vi xảy ra trước thời điểm này, cần đối chiếu quy định chuyển tiếp và nguyên tắc áp dụng pháp luật hình sự để xác định trách nhiệm pháp lý cụ thể.

8. Người sử dụng trái phép chất ma túy cần lưu ý gì?

Người đang trong quá trình cai nghiện, điều trị nghiện bằng thuốc thay thế hoặc đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện cần đặc biệt lưu ý:

• Không tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy dưới bất kỳ hình thức nào;
• Tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ trong thời gian cai nghiện, điều trị và quản lý;
• Không tự ý chấm dứt quá trình cai nghiện hoặc điều trị bằng thuốc thay thế;
• Phối hợp với cơ quan, tổ chức, gia đình trong quá trình cai nghiện;
• Chủ động tìm kiếm hỗ trợ y tế, tâm lý, xã hội nếu có nguy cơ tái sử dụng.

9. Gia đình có người nghiện ma túy cần làm gì?

Gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc phòng ngừa tái nghiện và hỗ trợ người nghiện tái hòa nhập cộng đồng.

Một số việc gia đình nên thực hiện gồm:

• Động viên người nghiện tuân thủ quy trình cai nghiện;
• Phối hợp với chính quyền địa phương trong quá trình quản lý;
• Không bao che hành vi tiếp tục sử dụng ma túy;
• Kịp thời thông báo cơ quan chức năng khi có nguy cơ tái nghiện nghiêm trọng;
• Hỗ trợ người sau cai nghiện tìm việc làm, ổn định cuộc sống;
• Tránh kỳ thị nhưng cần giám sát, hỗ trợ đúng cách.

10. Câu hỏi thường gặp

10.1. Từ ngày 01/7/2025, sử dụng ma túy có bị đi tù không?

Có thể có. Người sử dụng trái phép chất ma túy chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc các trường hợp quy định tại Điều 256a Bộ luật Hình sự, ví dụ đang cai nghiện, đang quản lý sau cai nghiện hoặc thuộc các trường hợp luật định khác.

10.2. Mức phạt tù đối với tội sử dụng trái phép chất ma túy là bao nhiêu?

Khung cơ bản là phạt tù từ 02 năm đến 03 năm. Trường hợp tái phạm về tội này thì bị phạt tù từ 03 năm đến 05 năm.

10.3. Người mới sử dụng ma túy lần đầu có bị truy cứu theo Điều 256a không?

Không phải mọi trường hợp sử dụng lần đầu đều bị truy cứu theo Điều 256a. Cần xem người đó có thuộc các trường hợp luật định hay không.

10.4. Người đang cai nghiện mà tiếp tục sử dụng ma túy có bị xử lý hình sự không?

Có thể bị xử lý hình sự nếu có căn cứ chứng minh người đó sử dụng trái phép chất ma túy trong thời hạn cai nghiện, điều trị hoặc thuộc trường hợp Điều 256a quy định.

11. Kết luận

Từ ngày 01/7/2025, pháp luật hình sự Việt Nam bổ sung tội sử dụng trái phép chất ma túy tại Điều 256a Bộ luật Hình sự. Quy định này đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong chính sách xử lý đối với một số nhóm người sử dụng trái phép chất ma túy, đặc biệt là người đang cai nghiện, đang quản lý sau cai nghiện hoặc vừa tự ý chấm dứt cai nghiện, điều trị nghiện.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng không phải cứ sử dụng trái phép chất ma túy là bị phạt tù. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào điều kiện cụ thể của Điều 256a và hồ sơ vụ việc.

12. Căn cứ pháp lý

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017;
• Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự;