Trong quan hệ vay mượn, mua bán và thực hiện nghĩa vụ dân sự, việc một bên không thanh toán đúng hạn thường dẫn đến tình trạng bên còn lại tìm cách giữ tài sản để bảo đảm thu hồi khoản nợ. Không ít trường hợp, chủ nợ tự ý giữ xe máy, ô tô, hàng hóa hoặc tài sản khác của người đang nợ mình với lý do “giữ lại để trừ nợ”.
Tuy nhiên, việc giữ tài sản để bảo đảm nghĩa vụ không phải lúc nào cũng hợp pháp. Có trường hợp pháp luật cho phép chủ nợ được cầm giữ tài sản; có trường hợp các bên đã thỏa thuận cầm cố tài sản; nhưng cũng có trường hợp chủ nợ tự ý lấy tài sản, dùng vũ lực hoặc gây sức ép buộc người khác giao tài sản để thu hồi nợ.
Ranh giới giữa việc bảo vệ quyền lợi của chủ nợ và hành vi xâm phạm quyền sở hữu tài sản của người khác phụ thuộc vào nhiều yếu tố: nguồn gốc việc chiếm hữu, thỏa thuận giữa các bên, mối liên hệ giữa tài sản và nghĩa vụ, cách thức giữ tài sản và mục đích của người thực hiện hành vi.
Vậy nhận giữ tài sản để trừ nợ có được pháp luật cho phép không? Khi nào việc giữ tài sản bị coi là chiếm đoạt? Người tự ý lấy tài sản của con nợ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội gì?
1. Chủ nợ có được tự ý giữ tài sản của người đang nợ mình không?
Về nguyên tắc, người có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ thanh toán khoản nợ đúng hạn, nhưng không vì thế mà được tự ý chiếm hữu hoặc định đoạt bất kỳ tài sản nào thuộc quyền sở hữu của người mắc nợ.
Theo Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015, việc xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự phải dựa trên nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận, thiện chí, trung thực và không được xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Do đó, khi người vay không trả nợ đúng hạn, chủ nợ có thể yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, thương lượng phương án thanh toán, khởi kiện tại Tòa án hoặc sử dụng biện pháp bảo đảm đã được xác lập hợp pháp. Chủ nợ không thể chỉ dựa vào việc mình có khoản nợ để tự quyết định lấy tài sản của người vay thay cho việc thanh toán.
Tuy nhiên, cần phân biệt việc tự ý lấy tài sản với quyền cầm giữ tài sản được pháp luật công nhận. Bộ luật Dân sự 2015 quy định một biện pháp bảo đảm có tên gọi là cầm giữ tài sản tại các Điều 346 đến 350.
Theo Điều 346, cầm giữ tài sản là việc bên có quyền đang nắm giữ hợp pháp tài sản là đối tượng của hợp đồng song vụ được tiếp tục chiếm giữ tài sản khi bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.
Điều này có nghĩa, trong một số trường hợp, chủ thể có quyền được tiếp tục giữ tài sản mà mình đang nắm giữ hợp pháp để yêu cầu bên còn lại thực hiện nghĩa vụ. Quyền cầm giữ không nhất thiết phải xuất phát từ một hợp đồng cầm cố riêng.
Ví dụ: A mang xe ô tô đến gara B để sửa chữa. Sau khi hoàn thành công việc, A không thanh toán tiền sửa chữa theo thỏa thuận. Trong trường hợp đáp ứng điều kiện luật định, gara B có thể phát sinh quyền cầm giữ chiếc xe để yêu cầu A thanh toán nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng sửa chữa.
Tuy nhiên, nếu A vay tiền của B nhưng B tự ý đến nhà lấy chiếc xe máy của A để giữ lại, trong khi hai bên không có thỏa thuận bảo đảm và cũng không có căn cứ phát sinh quyền cầm giữ, thì hành vi này không thể được hợp thức hóa chỉ bằng lý do A đang nợ tiền.
Như vậy, muốn xác định việc giữ tài sản có hợp pháp hay không, trước hết phải làm rõ người giữ tài sản có căn cứ pháp lý để nắm giữ tài sản đó hay không.

2. Những trường hợp được phép giữ tài sản để bảo đảm nghĩa vụ trả nợ
Không phải mọi việc giữ tài sản của người đang nợ đều bị pháp luật cấm. Bộ luật Dân sự ghi nhận nhiều biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, trong đó có cầm cố, thế chấp và cầm giữ tài sản.
Tuy nhiên, mỗi biện pháp có điều kiện xác lập và phạm vi quyền khác nhau.
2.1. Giữ tài sản theo thỏa thuận cầm cố
Theo Điều 309 Bộ luật Dân sự 2015, cầm cố tài sản là việc một bên giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
Đặc điểm quan trọng của cầm cố là tài sản được giao cho bên nhận cầm cố nắm giữ. Việc giao tài sản phải xuất phát từ thỏa thuận hợp pháp giữa các bên.
Ví dụ: A vay B 100 triệu đồng và hai bên thỏa thuận A giao xe máy thuộc sở hữu của mình cho B để bảo đảm khoản vay. Khi đó, việc B giữ chiếc xe có thể được xác định là thực hiện hợp đồng cầm cố nếu đáp ứng các điều kiện có hiệu lực của giao dịch.
Theo Điều 311 Bộ luật Dân sự 2015, bên nhận cầm cố có quyền yêu cầu người đang chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật trả lại tài sản cầm cố; đồng thời có nghĩa vụ bảo quản, giữ gìn tài sản và không được bán, trao đổi, tặng cho, sử dụng tài sản cầm cố nếu không được bên cầm cố đồng ý hoặc pháp luật không có quy định khác.
Đặc biệt, việc nhận cầm cố không đồng nghĩa với việc bên nhận cầm cố trở thành chủ sở hữu tài sản. Nếu người vay không trả nợ đúng hạn, bên nhận cầm cố chỉ được xử lý tài sản theo thỏa thuận và quy định pháp luật, chứ không đương nhiên có quyền sở hữu chiếc xe hoặc tự ý bán tài sản để thu hồi tiền.
2.2. Giữ tài sản theo quyền cầm giữ của Bộ luật Dân sự
Đây là trường hợp thường bị bỏ qua khi đánh giá tính hợp pháp của hành vi giữ tài sản.
Khác với cầm cố, quyền cầm giữ tài sản theo Điều 346 Bộ luật Dân sự 2015 có thể phát sinh trực tiếp từ quy định pháp luật khi đáp ứng đủ điều kiện, không bắt buộc các bên phải lập một hợp đồng cầm giữ riêng.
Để phát sinh quyền cầm giữ, cần xem xét các yếu tố cơ bản:
- Bên có quyền đang nắm giữ tài sản một cách hợp pháp.
- Tài sản đang được nắm giữ là đối tượng của hợp đồng song vụ giữa các bên.
- Bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đến hạn phát sinh từ hợp đồng đó.
Ví dụ: A gửi máy tính cho cửa hàng B sửa chữa. Hai bên thỏa thuận A phải thanh toán tiền sửa chữa khi nhận lại máy. B đã hoàn thành công việc nhưng A không thanh toán. Nếu các điều kiện của Điều 346 được đáp ứng, B có thể thực hiện quyền cầm giữ chiếc máy tính cho đến khi nghĩa vụ được thực hiện.
Điểm quan trọng là khoản nghĩa vụ phải có mối liên hệ với hợp đồng song vụ mà tài sản đang được nắm giữ là đối tượng. Không thể tùy tiện lấy tài sản đang giữ trong một giao dịch để bảo đảm cho một khoản nợ hoàn toàn khác, nếu không có căn cứ pháp lý hoặc thỏa thuận phù hợp.
Theo Điều 347 Bộ luật Dân sự 2015, quyền cầm giữ phát sinh từ thời điểm nghĩa vụ đến hạn mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng. Hiệu lực đối kháng với người thứ ba phát sinh kể từ thời điểm bên cầm giữ chiếm giữ tài sản.
Như vậy, không phải cứ không có hợp đồng cầm cố thì việc giữ tài sản đều trái pháp luật. Trong những trường hợp luật định, quyền cầm giữ có thể phát sinh từ chính quan hệ hợp đồng song vụ.
2.3. Giữ tài sản theo thỏa thuận bảo đảm khác
Ngoài cầm cố, các bên có thể lựa chọn những biện pháp bảo đảm khác như thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu hoặc bảo lãnh theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ từng biện pháp.
Chẳng hạn, thế chấp tài sản theo Điều 317 Bộ luật Dân sự 2015 là việc một bên dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ mà không giao tài sản cho bên nhận thế chấp. Vì vậy, nếu hai bên chỉ xác lập thế chấp mà không có căn cứ khác cho phép giao tài sản, bên nhận thế chấp không đương nhiên được tự ý lấy tài sản về giữ.
Đối với đặt cọc, ký cược hoặc các biện pháp bảo đảm khác, quyền và nghĩa vụ của các bên được xác định theo đúng bản chất, điều kiện xác lập và nội dung thỏa thuận.
Do đó, trước khi kết luận việc giữ tài sản có hợp pháp hay không, cần xác định chính xác biện pháp bảo đảm mà các bên đã lựa chọn, thay vì chỉ căn cứ vào cách gọi thông thường như “giữ làm tin”, “giữ để trừ nợ” hoặc “giữ tài sản bảo đảm”.
3. Người giữ tài sản hợp pháp có được tự ý sử dụng hoặc bán tài sản để trừ nợ không?
Câu trả lời là không đương nhiên được phép.
Ngay cả khi việc giữ tài sản ban đầu có căn cứ hợp pháp, bên giữ tài sản vẫn phải tuân thủ giới hạn quyền của mình.
3.1. Đối với tài sản cầm cố
Theo Điều 313 Bộ luật Dân sự 2015, bên nhận cầm cố có nghĩa vụ bảo quản, giữ gìn tài sản; không được bán, trao đổi, tặng cho, sử dụng tài sản cầm cố nếu không có sự đồng ý của bên cầm cố hoặc trường hợp luật có quy định khác.
Nếu tài sản bị mất hoặc hư hỏng do lỗi của bên nhận cầm cố, bên này phải bồi thường thiệt hại theo quy định.
Vì vậy, việc chủ nợ nhận giữ xe máy, ô tô hoặc tài sản khác theo hợp đồng cầm cố không có nghĩa họ được tự do sử dụng tài sản đó trong thời gian giữ.
3.2. Đối với tài sản cầm giữ
Điều 349 Bộ luật Dân sự 2015 quy định bên cầm giữ phải bảo quản tài sản, không được thay đổi tình trạng tài sản, không được chuyển giao hoặc sử dụng tài sản nếu không có sự đồng ý của bên có nghĩa vụ và phải giao lại tài sản khi nghĩa vụ đã được thực hiện.
Đây là giới hạn quan trọng nhằm bảo vệ quyền sở hữu của người có tài sản.
Ví dụ, gara sửa chữa có quyền cầm giữ chiếc xe trong trường hợp đủ điều kiện, nhưng không vì thế mà được tự ý sử dụng xe để đi lại, cho người khác thuê hoặc bán xe để thu tiền sửa chữa.
Nếu bên cầm giữ tự ý sử dụng, chuyển giao hoặc làm hư hỏng tài sản, họ có thể phải chịu trách nhiệm dân sự và bồi thường thiệt hại.
3.3. Xử lý tài sản bảo đảm phải tuân thủ trình tự pháp luật
Theo Điều 299 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bảo đảm được xử lý khi thuộc một trong những trường hợp luật định, chẳng hạn nghĩa vụ được bảo đảm đến hạn mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng; bên có nghĩa vụ phải thực hiện trước hạn do vi phạm nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật; hoặc trường hợp khác do các bên thỏa thuận hay luật quy định.
Phương thức xử lý tài sản bảo đảm được quy định tại Điều 303 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm bán đấu giá, bên nhận bảo đảm tự bán tài sản, nhận chính tài sản để thay thế cho việc thực hiện nghĩa vụ hoặc phương thức khác theo thỏa thuận.
Nếu không có thỏa thuận về phương thức xử lý thì tài sản được bán đấu giá, trừ trường hợp luật có quy định khác.
Đặc biệt, theo Điều 305 Bộ luật Dân sự 2015, việc giao tài sản bảo đảm để xử lý phải được thực hiện theo quy định pháp luật. Nếu người đang giữ tài sản không giao tài sản để xử lý, bên nhận bảo đảm có thể yêu cầu Tòa án giải quyết, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.
Như vậy, việc tài sản đang được giữ hợp pháp và việc được quyền bán, chuyển nhượng hoặc nhận chính tài sản để thay thế nghĩa vụ là hai vấn đề khác nhau. Không nên đánh đồng quyền giữ tài sản với quyền định đoạt tài sản.
4. Khi nào tự ý giữ tài sản của người đang nợ có thể bị coi là hành vi chiếm đoạt?
Nếu không có căn cứ pháp lý để giữ tài sản, hoặc người giữ tài sản thực hiện hành vi vượt quá phạm vi quyền được pháp luật công nhận, tùy tình tiết vụ việc, hành vi có thể làm phát sinh trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi giữ tài sản trái thỏa thuận đều cấu thành tội phạm. Để xác định trách nhiệm hình sự, phải xem xét đầy đủ dấu hiệu của từng tội danh, đặc biệt là hành vi khách quan, lỗi, mục đích chiếm đoạt, giá trị tài sản và các điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự.
4.1. Tự ý lấy tài sản của người mắc nợ để trừ nợ
Ví dụ: A cho B vay 200 triệu đồng. Khi B chưa trả nợ, A cùng một số người đến nhà B, tự ý lấy xe ô tô của B và tuyên bố sẽ giữ xe cho đến khi B thanh toán đủ tiền.
Trong tình huống này, việc A có khoản nợ cần thu hồi không đồng nghĩa A có quyền tự ý lấy xe của B. Nếu không có thỏa thuận bảo đảm hoặc căn cứ phát sinh quyền cầm giữ hợp pháp, hành vi lấy tài sản có thể xâm phạm quyền sở hữu của B.
Tùy cách thức thực hiện, hành vi có thể bị xem xét dưới những tội danh khác nhau:
- Tội cướp tài sản theo Điều 168 Bộ luật Hình sự: Có thể được đặt ra nếu người thực hiện dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự nhằm chiếm đoạt tài sản.
- Tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự: Có thể được xem xét nếu người thực hiện đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc sử dụng thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần nhằm chiếm đoạt tài sản.
- Tội công nhiên chiếm đoạt tài sản theo Điều 172 Bộ luật Hình sự: Có thể được xem xét nếu người thực hiện công khai lấy tài sản trong hoàn cảnh chủ sở hữu hoặc người quản lý tài sản không có điều kiện ngăn cản.
- Tội trộm cắp tài sản theo Điều 173 Bộ luật Hình sự: Có thể được đặt ra nếu hành vi có tính chất lén lút chiếm đoạt tài sản.
Việc lựa chọn tội danh không dựa trên việc người thực hiện tự nhận mình chỉ “giữ tài sản để trừ nợ”, mà phải căn cứ vào phương thức chiếm đoạt và các dấu hiệu pháp lý của từng tội phạm.
4.2. Nhận tài sản hợp pháp nhưng sau đó có hành vi chiếm đoạt
Một trường hợp khác là tài sản ban đầu được giao cho người giữ trên cơ sở tự nguyện, nhưng sau đó người này nảy sinh ý định chiếm đoạt.
Ví dụ: A nhận giữ chiếc xe ô tô của B theo hợp đồng gửi giữ. Khi B yêu cầu trả xe theo đúng thỏa thuận, A không trả, tự ý bán xe hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản.
Tình huống này cần được đánh giá dưới góc độ Điều 175 Bộ luật Hình sự về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản nếu có đầy đủ dấu hiệu cấu thành.
Theo khoản 1 Điều 175, người phạm tội có thể là người vay, mượn, thuê tài sản hoặc nhận được tài sản của người khác bằng hình thức hợp đồng, sau đó thực hiện một trong những hành vi như dùng thủ đoạn gian dối, bỏ trốn để chiếm đoạt; đến thời hạn trả lại tài sản mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả; hoặc sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại.
Giá trị tài sản để xem xét trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 175 thông thường từ 4 triệu đồng trở lên. Trường hợp tài sản dưới 4 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu nếu thuộc một trong các điều kiện đặc biệt được điều luật quy định, chẳng hạn đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản hoặc có tiền án về các tội được liệt kê mà chưa được xóa án tích, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.
Điểm cần lưu ý là không phải cứ người nhận giữ tài sản không trả đúng hạn thì đương nhiên phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được hành vi chiếm đoạt và các dấu hiệu cấu thành tội phạm.
4.3. Cố tình không trả tài sản bị giao nhầm hoặc tài sản tìm được
Điều 176 Bộ luật Hình sự quy định về tội chiếm giữ trái phép tài sản.
Theo đó, người nào cố tình không trả lại cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp hoặc không giao nộp cho cơ quan có trách nhiệm tài sản bị giao nhầm hoặc do mình tìm được, bắt được sau khi chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp hoặc cơ quan có trách nhiệm yêu cầu nhận lại theo quy định pháp luật, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng điều kiện về giá trị tài sản và các dấu hiệu khác của điều luật.
Cụ thể, khoản 1 Điều 176 áp dụng đối với tài sản trị giá từ 10 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng; hoặc dưới 10 triệu đồng nhưng là di vật, cổ vật. Hình phạt có thể là phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.
Khoản 2 Điều 176 quy định khung hình phạt tù từ 1 năm đến 5 năm đối với trường hợp chiếm giữ tài sản trị giá từ 200 triệu đồng trở lên hoặc bảo vật quốc gia.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng phạm vi áp dụng của điều luật này. Điều 176 không phải là căn cứ chung để xử lý mọi trường hợp người nhận giữ tài sản theo hợp đồng rồi không trả. Nếu tài sản được giao nhận theo quan hệ hợp đồng, cần xem xét bản chất giao dịch và dấu hiệu của tội danh tương ứng, chẳng hạn Điều 175 về lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản khi có đủ căn cứ.
4.4. Dùng vũ lực, đe dọa hoặc uy hiếp để buộc con nợ giao tài sản
Việc chủ nợ có quyền yêu cầu trả nợ không đồng nghĩa họ được sử dụng vũ lực hoặc đe dọa để buộc con nợ giao tài sản.
Ví dụ: A cho B vay tiền. Khi B chưa thanh toán, A cùng nhiều người đến nhà B, đe dọa đánh đập, phá hoại tài sản hoặc gây áp lực nghiêm trọng để buộc B giao xe máy, điện thoại hoặc tài sản có giá trị khác.
Tùy phương thức thực hiện và mục đích chiếm đoạt, hành vi có thể bị xem xét về tội cướp tài sản hoặc cưỡng đoạt tài sản. Nếu có thêm hành vi xâm phạm sức khỏe, tính mạng, danh dự hoặc tài sản khác thì người thực hiện còn có thể phải chịu trách nhiệm về những hành vi tương ứng.
Trong trường hợp này, việc người bị đe dọa thực sự có khoản nợ hay không không làm mất đi tính chất nguy hiểm của hành vi dùng vũ lực hoặc uy hiếp để chiếm đoạt tài sản.
5. Ranh giới giữa tranh chấp dân sự và trách nhiệm hình sự
Không phải cứ một bên giữ tài sản không đúng thỏa thuận là bên đó sẽ bị khởi tố. Trên thực tế, việc xác định có dấu hiệu tội phạm hay chỉ là tranh chấp dân sự đòi hỏi phải đánh giá tổng thể chứng cứ và diễn biến sự việc.
Một số yếu tố quan trọng cần xem xét gồm:
Thứ nhất, căn cứ hình thành việc nắm giữ tài sản.
Tài sản được giao trên cơ sở hợp đồng cầm cố, gửi giữ, sửa chữa, mua bán hay chỉ bị tự ý lấy đi? Người giữ tài sản có được chủ sở hữu đồng ý hay không? Có phát sinh quyền cầm giữ theo Điều 346 Bộ luật Dân sự hay không?
Thứ hai, mối liên hệ giữa tài sản và khoản nợ.
Tài sản đang giữ có phải là đối tượng của hợp đồng song vụ làm phát sinh nghĩa vụ hay không? Việc giữ tài sản có thuộc quyền cầm giữ hợp pháp hay chỉ là hành vi tự ý lấy tài sản để gây áp lực đối với một khoản nợ khác?
Thứ ba, ý thức và mục đích của người giữ tài sản.
Người giữ tài sản có thực sự nhằm bảo đảm thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật hay đã có ý định chiếm đoạt, sử dụng hoặc định đoạt tài sản trái phép?
Thứ tư, cách thức thực hiện hành vi.
Tài sản được giao tự nguyện, bị lấy lén lút, bị công khai chiếm giữ hay bị buộc giao bằng vũ lực, đe dọa hoặc thủ đoạn uy hiếp tinh thần? Đây là yếu tố có thể quyết định việc định tội trong các vụ án xâm phạm sở hữu.
Thứ năm, hành vi sau khi phát sinh tranh chấp.
Người giữ tài sản có bảo quản tài sản, thông báo rõ căn cứ giữ và sẵn sàng giải quyết nghĩa vụ hay không? Họ có tự ý bán, chuyển giao, sử dụng, làm hư hỏng tài sản hoặc bỏ trốn hay không? Những tình tiết này có thể là căn cứ quan trọng để đánh giá bản chất hành vi.
Cần nhấn mạnh rằng ý định chiếm đoạt không thể chỉ được suy đoán từ việc người giữ tài sản không đồng ý trả lại. Cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá chứng cứ khách quan, lời khai, tài liệu giao dịch, hành vi thực tế và các dấu hiệu pháp lý của tội danh được xem xét.
6. Người bị tự ý giữ tài sản để trừ nợ cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?
Nếu tài sản bị người khác tự ý giữ mà không có căn cứ pháp lý, chủ sở hữu hoặc người có quyền quản lý hợp pháp nên chủ động thu thập chứng cứ và lựa chọn phương án xử lý phù hợp.
Trước hết, cần xác định rõ tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền quản lý hợp pháp của ai; tài sản được giao cho người giữ trong hoàn cảnh nào; giữa các bên có hợp đồng hoặc thỏa thuận bảo đảm hay không; và khoản nợ có liên quan đến tài sản đang bị giữ hay không.
Tiếp theo, cần lưu giữ các tài liệu như:
- Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng, quản lý tài sản.
- Hợp đồng vay, giấy nhận nợ, giấy biên nhận, hợp đồng gửi giữ, sửa chữa hoặc hợp đồng cầm cố, nếu có.
- Tin nhắn, email, ghi âm, hình ảnh hoặc video thể hiện việc giao nhận tài sản, yêu cầu trả lại tài sản và phản hồi của bên giữ.
- Tài liệu chứng minh giá trị tài sản, tình trạng tài sản và thiệt hại phát sinh.
- Thông tin người giữ tài sản, địa điểm đang lưu giữ tài sản và người chứng kiến sự việc.
Nếu việc giữ tài sản xuất phát từ tranh chấp nghĩa vụ dân sự, các bên có thể gửi yêu cầu bằng văn bản để làm rõ căn cứ giữ tài sản, yêu cầu thực hiện nghĩa vụ hoặc hoàn trả tài sản. Trường hợp không giải quyết được, người có quyền lợi bị xâm phạm có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, buộc hoàn trả tài sản và bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ.
Nếu có dấu hiệu tự ý lấy tài sản, dùng vũ lực, đe dọa, uy hiếp tinh thần, bán hoặc tẩu tán tài sản nhằm chiếm đoạt, người bị hại có thể trình báo cơ quan công an và cung cấp chứng cứ để được xác minh, xử lý theo quy định.
Đối với người đang giữ tài sản, nếu cho rằng mình có quyền cầm giữ hoặc nhận tài sản làm bảo đảm, cần chứng minh căn cứ phát sinh quyền đó. Không nên tự ý bán, chuyển nhượng hoặc sử dụng tài sản để trừ nợ khi chưa xác định rõ quyền xử lý tài sản theo pháp luật.
7. Chủ nợ cần lưu ý gì để tránh bị xem xét trách nhiệm pháp lý?
Việc thu hồi nợ là quyền hợp pháp của chủ nợ, nhưng cách thức thực hiện quyền này phải nằm trong giới hạn pháp luật cho phép.
Để hạn chế rủi ro, khi cho vay hoặc giao kết hợp đồng có nghĩa vụ thanh toán, các bên nên xác lập rõ biện pháp bảo đảm, tài sản bảo đảm, giá trị nghĩa vụ, thời hạn thực hiện, điều kiện xử lý tài sản và phương thức xử lý khi bên có nghĩa vụ vi phạm.
Nếu lựa chọn cầm cố, cần lập hợp đồng hoặc văn bản thể hiện rõ việc giao tài sản, tình trạng tài sản, quyền và nghĩa vụ của bên nhận cầm cố, điều kiện xử lý và phương thức hoàn trả tài sản.
Nếu lựa chọn thế chấp, cần thực hiện đúng quy định về hình thức, đăng ký biện pháp bảo đảm trong trường hợp pháp luật yêu cầu và không tự ý lấy tài sản về giữ nếu không có căn cứ.
Đặc biệt, không nên sử dụng các thỏa thuận mơ hồ như “nếu không trả nợ thì tài sản tự động thuộc về chủ nợ” mà không làm rõ phương thức xử lý, giá trị tài sản và việc thanh toán phần chênh lệch. Việc xử lý tài sản bảo đảm phải tuân thủ Bộ luật Dân sự và thỏa thuận hợp pháp của các bên.
Trong trường hợp khoản nợ đã đến hạn nhưng người vay không thực hiện nghĩa vụ, chủ nợ có thể khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc trả nợ và thực hiện các thủ tục thi hành án theo quy định. Đây là phương thức pháp lý để bảo vệ quyền lợi thay vì tự ý dùng vũ lực, đe dọa hoặc chiếm giữ tài sản của người khác.
8. Kết luận: Giữ tài sản để trừ nợ không đương nhiên là phạm tội, nhưng phải có căn cứ pháp luật
Việc nhận giữ tài sản để bảo đảm hoặc thu hồi khoản nợ không đương nhiên là hành vi vi phạm pháp luật. Trong một số trường hợp, chủ nợ được quyền giữ tài sản theo thỏa thuận cầm cố hoặc quyền cầm giữ phát sinh theo Điều 346 Bộ luật Dân sự 2015.
Tuy nhiên, quyền giữ tài sản không đồng nghĩa với quyền tự ý sử dụng, bán, chuyển nhượng hoặc chiếm đoạt tài sản. Nếu không có căn cứ pháp lý mà tự ý lấy tài sản của người khác, hoặc lợi dụng việc được giao tài sản để thực hiện hành vi chiếm đoạt, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự và trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đối với mỗi vụ việc, cần xác định rõ nguồn gốc việc nắm giữ tài sản, thỏa thuận giữa các bên, mối liên hệ giữa tài sản và nghĩa vụ, phương thức thực hiện hành vi cũng như mục đích của người giữ tài sản. Không thể chỉ dựa vào việc người đó đang có khoản nợ hoặc đang giữ tài sản mà kết luận ngay hành vi là hợp pháp hay phạm tội.
Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org
LUẬT SƯ TẠI QUẢNG NGÃI
127 Nguyễn Tự Tân, Quảng Ngãi
LUẬT SƯ TẠI TP. HỒ CHÍ MINH
389/74/6 Lê Văn Khương, P. Hiệp Thành, Quận 12, TP. HCM
Hotline: 0905 333 560
Email: info@luatsuquangngai.org
Website: www.LuatsuQuangNgai.org www.LCAlawfirm.vn www.DoanhNghiep.LuatsuQuangNgai.org
Fanpage Luật Sư Quảng Ngãi: https://www.facebook.com/luatsuquangngailca
Công ty Luật LCA : https://www.facebook.com/luatsugioiquangngai


