Tài sản bị tẩu tán trong vụ án dân sự: Cách ngăn chặn và yêu cầu kê biên theo quy định pháp luật

Khi phát hiện tài sản có nguy cơ bị chuyển nhượng, che giấu hoặc hủy hoại trong thời gian Tòa án giải quyết vụ án, đương sự có thể yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo toàn tài sản. Tuy nhiên, phải lựa chọn đúng biện pháp, chứng minh được căn cứ áp dụng và thực hiện nghĩa vụ bảo đảm theo quy định.

Trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự, đặc biệt là tranh chấp hợp đồng vay tài sản, tranh chấp quyền sử dụng đất, thừa kế, chia tài sản chung vợ chồng hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại, một trong những rủi ro lớn nhất đối với người khởi kiện là tài sản của bên có nghĩa vụ bị chuyển dịch, che giấu hoặc làm thay đổi hiện trạng trước khi bản án được ban hành.

Có trường hợp người đang đứng tên quyền sử dụng đất nhanh chóng ký hợp đồng chuyển nhượng cho người thân. Có trường hợp tài sản đang tranh chấp bị tháo dỡ, xây dựng thêm hoặc đem thế chấp cho bên thứ ba. Cũng có trường hợp người có nghĩa vụ rút tiền khỏi tài khoản, chuyển tài sản cho người khác nhằm tránh việc thực hiện nghĩa vụ nếu sau này Tòa án tuyên phải thanh toán hoặc bồi thường.

Điều đáng lo ngại là việc khởi kiện và thắng kiện không đồng nghĩa với việc người được tuyên có quyền lợi sẽ chắc chắn thu hồi được tài sản hoặc tiền. Nếu tài sản đã bị chuyển dịch, tẩu tán hoặc không còn khả năng thi hành án, việc bảo vệ quyền lợi trên thực tế có thể trở nên rất khó khăn.

Để giải quyết tình trạng này, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định các biện pháp khẩn cấp tạm thời, trong đó có kê biên tài sản đang tranh chấp, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng tài sản và phong tỏa tài khoản, tài sản của người có nghĩa vụ.

Vậy khi phát hiện tài sản có dấu hiệu bị tẩu tán, đương sự cần làm gì? Trường hợp nào được yêu cầu Tòa án kê biên tài sản? Có phải cứ có khoản nợ chưa thanh toán là được yêu cầu phong tỏa toàn bộ tài sản của người có nghĩa vụ?

1. Tẩu tán tài sản trong vụ án dân sự là gì?

Tẩu tán tài sản là cách gọi thường dùng trong thực tiễn để chỉ hành vi chuyển dịch, che giấu, làm thất thoát hoặc làm giảm khả năng thực hiện nghĩa vụ bằng tài sản. Mục đích có thể là trốn tránh nghĩa vụ thanh toán, gây khó khăn cho việc giải quyết tranh chấp hoặc làm cho việc thi hành án sau này không đạt được kết quả.

Bộ luật Tố tụng dân sự không xây dựng một định nghĩa chung về “tẩu tán tài sản” áp dụng cho mọi vụ án. Thay vào đó, pháp luật quy định những căn cứ cụ thể để Tòa án áp dụng từng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có nguy cơ tài sản bị chuyển dịch, hủy hoại hoặc thay đổi hiện trạng.

Trong thực tế, hành vi có dấu hiệu tẩu tán tài sản thường thể hiện qua những tình huống như:

  • Chuyển nhượng, tặng cho nhà đất cho người thân hoặc người khác khi đang có tranh chấp.
  • Thực hiện giao dịch mua bán tài sản với giá thấp bất thường, không phù hợp với giá trị thực tế.
  • Đưa tài sản đi nơi khác, che giấu hoặc thay đổi người quản lý nhằm tránh việc xác minh, xử lý tài sản.
  • Tháo dỡ công trình, phá hủy tài sản hoặc thay đổi hiện trạng nhà đất đang là đối tượng tranh chấp.
  • Chuyển tiền từ tài khoản của người có nghĩa vụ sang tài khoản của người khác để tránh việc thực hiện nghĩa vụ.
  • Tạo lập giao dịch thế chấp, cầm cố hoặc các nghĩa vụ tài sản khác nhằm làm phức tạp tình trạng pháp lý của tài sản.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi giao dịch chuyển nhượng, tặng cho hoặc thế chấp tài sản trong thời gian có tranh chấp đều đương nhiên là hành vi tẩu tán trái pháp luật. Một giao dịch có thể được thực hiện vì mục đích kinh doanh, thanh toán nghĩa vụ hoặc lý do hợp pháp khác.

Muốn yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, người yêu cầu phải đưa ra tài liệu, chứng cứ thể hiện nguy cơ hoặc hành vi cụ thể thuộc trường hợp luật định. Không nên chỉ trình bày chung chung rằng đối phương có khả năng tẩu tán tài sản mà không xác định được tài sản nào, hành vi nào và căn cứ nào chứng minh sự cần thiết phải ngăn chặn.

Tài sản bị tẩu tán trong vụ án dân sự: Cách ngăn chặn và yêu cầu kê biên theo quy định pháp luật
Tài sản bị tẩu tán trong vụ án dân sự: Cách ngăn chặn và yêu cầu kê biên theo quy định pháp luật

2. Biện pháp khẩn cấp tạm thời là gì? Khi nào được yêu cầu áp dụng?

2.1. Khái niệm và mục đích áp dụng

Biện pháp khẩn cấp tạm thời là biện pháp tố tụng do Tòa án quyết định áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án dân sự nhằm giải quyết yêu cầu cấp bách, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bảo vệ chứng cứ, bảo toàn tình trạng hiện có hoặc bảo đảm cho việc giải quyết vụ án và thi hành án.

Theo Điều 111 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự hoặc chủ thể có quyền khởi kiện theo Điều 187 có quyền yêu cầu Tòa án đang giải quyết vụ án áp dụng một hoặc nhiều biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Điểm quan trọng là biện pháp này có tính chất tạm thời, nhằm ngăn ngừa hậu quả có thể xảy ra trước khi Tòa án giải quyết xong nội dung vụ án. Việc áp dụng không đồng nghĩa với việc Tòa án đã xác định người yêu cầu chắc chắn thắng kiện hoặc tài sản đang bị ngăn chặn chắc chắn thuộc quyền sở hữu của người yêu cầu.

Ví dụ, trong vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất, người khởi kiện cho rằng mình có quyền đối với thửa đất và cung cấp tài liệu chứng minh người đang đứng tên có dấu hiệu chuyển nhượng cho người khác. Nếu có đủ căn cứ theo quy định, Tòa án có thể áp dụng biện pháp cấm chuyển dịch quyền về tài sản để giữ nguyên tình trạng pháp lý của thửa đất trong thời gian giải quyết vụ án.

2.2. Có thể yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trước khi Tòa án thụ lý vụ án không?

Cần phân biệt hai trường hợp.

Trường hợp thứ nhất: Vụ án đã được Tòa án thụ lý giải quyết.

Trong quá trình giải quyết vụ án, đương sự có quyền gửi đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đến Tòa án đang giải quyết vụ án. Yêu cầu có thể được thực hiện trước khi mở phiên tòa hoặc tại phiên tòa.

Trường hợp thứ hai: Chưa nộp đơn khởi kiện nhưng có tình thế khẩn cấp.

Theo khoản 2 Điều 111 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nếu có tình thế khẩn cấp, cần bảo vệ ngay chứng cứ hoặc ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra, cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện.

Như vậy, pháp luật không thiết lập một thủ tục chung cho phép người dân chỉ nộp đơn xin phong tỏa hoặc kê biên tài sản độc lập, không gắn với việc khởi kiện vụ án dân sự. Trong trường hợp chưa khởi kiện, yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải được thực hiện đồng thời với đơn khởi kiện và phải đáp ứng điều kiện về tình thế khẩn cấp theo luật.

Đây là điểm rất quan trọng. Nếu biết tài sản đang được chuẩn bị chuyển nhượng, người có quyền lợi nên chủ động chuẩn bị hồ sơ khởi kiện và đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, thay vì chỉ gửi đơn đề nghị ngăn chặn chung chung đến nhiều cơ quan.

3. Những biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể áp dụng để ngăn chặn tài sản bị tẩu tán

Điều 114 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Trong những vụ án có tranh chấp tài sản hoặc có yêu cầu thanh toán nghĩa vụ bằng tiền, các biện pháp thường được quan tâm gồm kê biên tài sản đang tranh chấp, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng tài sản, phong tỏa tài khoản và phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ.

Tuy nhiên, mỗi biện pháp có điều kiện áp dụng riêng, không thể tùy ý lựa chọn hoặc sử dụng thay thế cho nhau.

3.1. Kê biên tài sản đang tranh chấp

Theo Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, kê biên tài sản đang tranh chấp được áp dụng nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho thấy người giữ tài sản đang tranh chấp có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại tài sản.

Để Tòa án xem xét áp dụng biện pháp này, cần làm rõ hai vấn đề cơ bản:

  • Tài sản đề nghị kê biên phải là tài sản đang tranh chấp, tức là đối tượng của quan hệ tranh chấp mà Tòa án đang giải quyết.
  • Có tài liệu, chứng cứ cho thấy người đang giữ tài sản có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại chính tài sản đó.

Ví dụ: A khởi kiện B yêu cầu xác định quyền sở hữu đối với một chiếc ô tô. Trong thời gian Tòa án giải quyết vụ án, B có hành vi đưa xe đi bán, tháo rời các bộ phận hoặc có dấu hiệu chuẩn bị tiêu hủy tài sản nhằm làm cho việc giải quyết tranh chấp không còn ý nghĩa.

Trong trường hợp này, nếu có đủ căn cứ, A có thể đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp kê biên tài sản đang tranh chấp để bảo toàn chiếc ô tô.

Theo khoản 2 Điều 120, tài sản bị kê biên có thể được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự hoặc lập biên bản giao cho một bên đương sự hoặc người thứ ba quản lý cho đến khi có quyết định của Tòa án.

Cần nhấn mạnh: kê biên tài sản đang tranh chấp không đồng nghĩa với việc tài sản đương nhiên được giao cho người khởi kiện. Đây chỉ là biện pháp bảo toàn tài sản, không phải quyết định cuối cùng xác định quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản.

Ngoài ra, không phải mọi tài sản của người bị kiện đều có thể bị kê biên theo Điều 120. Nếu tài sản không phải đối tượng tranh chấp mà chỉ được cho là có khả năng dùng để thi hành nghĩa vụ trả nợ, cần xem xét các biện pháp phong tỏa tài khoản hoặc phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ theo quy định tương ứng.

3.2. Cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với tài sản đang tranh chấp

Theo Điều 121 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, biện pháp cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với tài sản đang tranh chấp được áp dụng khi có căn cứ cho thấy người đang chiếm hữu hoặc giữ tài sản đang tranh chấp có hành vi chuyển dịch quyền về tài sản đó cho người khác.

Biện pháp này đặc biệt hữu ích trong các vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, tài sản có đăng ký quyền sở hữu hoặc các tài sản khác có thể chuyển giao quyền cho người thứ ba.

Ví dụ: A khởi kiện B yêu cầu chia tài sản chung là một thửa đất. Trong khi vụ án đang được giải quyết, A phát hiện B đang làm thủ tục chuyển nhượng toàn bộ thửa đất cho người khác.

Nếu có tài liệu chứng minh việc chuyển dịch quyền đang được thực hiện hoặc có căn cứ cụ thể về nguy cơ chuyển dịch, A có thể yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với thửa đất đang tranh chấp.

Khác với kê biên tài sản đang tranh chấp, biện pháp này tập trung vào việc ngăn chặn sự thay đổi chủ thể có quyền đối với tài sản. Tài sản không nhất thiết phải được thu giữ hoặc giao cho người khác quản lý.

Đối với nhà đất, quyết định của Tòa án cần xác định cụ thể tài sản bị cấm chuyển dịch để cơ quan đăng ký đất đai và các chủ thể có liên quan có căn cứ thực hiện theo quy định.

3.3. Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp

Điều 122 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định biện pháp cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp được áp dụng khi có căn cứ cho thấy người đang chiếm hữu hoặc giữ tài sản có hành vi tháo gỡ, lắp ghép, xây dựng thêm hoặc hành vi khác làm thay đổi hiện trạng tài sản.

Biện pháp này thường có ý nghĩa trong các vụ tranh chấp nhà đất, công trình xây dựng, tài sản gắn liền với đất hoặc tài sản có giá trị đặc thù.

Ví dụ: Trong vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất, một bên đang quản lý thửa đất có hành vi xây dựng công trình mới, tháo dỡ nhà cũ, chặt cây lâu năm hoặc san lấp mặt bằng nhằm làm thay đổi hiện trạng tài sản trước khi Tòa án giải quyết.

Nếu có căn cứ, bên còn lại có thể yêu cầu Tòa án cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp.

Cần phân biệt rằng biện pháp này không nhằm ngăn chặn mọi hoạt động sử dụng tài sản. Mục đích của nó là giữ nguyên hiện trạng cần thiết để bảo đảm việc xác minh, giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của các bên.

3.4. Phong tỏa tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng hoặc Kho bạc Nhà nước

Đối với các vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản, đòi nợ, bồi thường thiệt hại hoặc yêu cầu thanh toán nghĩa vụ bằng tiền, phong tỏa tài khoản có thể là biện pháp cần được cân nhắc.

Theo Điều 124 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phong tỏa tài khoản được áp dụng nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho thấy người có nghĩa vụ có tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng khác hoặc Kho bạc Nhà nước và việc áp dụng biện pháp này là cần thiết để bảo đảm giải quyết vụ án hoặc thi hành án.

Ví dụ: A khởi kiện B yêu cầu thanh toán khoản nợ 1 tỷ đồng. A có tài liệu thể hiện B đang có tài khoản tại một ngân hàng và có dấu hiệu chuyển tiền sang tài khoản của người khác để tránh thực hiện nghĩa vụ.

Trong trường hợp đáp ứng điều kiện pháp luật, A có thể yêu cầu Tòa án phong tỏa tài khoản của B.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý quy định tại khoản 4 Điều 133 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015: đối với biện pháp phong tỏa tài khoản và phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ, Tòa án chỉ được phong tỏa tài khoản, tài sản có giá trị tương đương với nghĩa vụ tài sản mà người bị áp dụng biện pháp có nghĩa vụ phải thực hiện.

Do đó, nếu nghĩa vụ đang yêu cầu giải quyết là 1 tỷ đồng thì không thể tùy tiện đề nghị phong tỏa tài khoản hoặc tài sản có giá trị vượt xa mức nghĩa vụ đó mà không có căn cứ pháp luật.

3.5. Phong tỏa tài sản ở nơi gửi giữ

Theo Điều 125 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, biện pháp phong tỏa tài sản ở nơi gửi giữ được áp dụng khi có căn cứ cho thấy người có nghĩa vụ có tài sản đang gửi giữ và việc áp dụng là cần thiết để bảo đảm giải quyết vụ án hoặc thi hành án.

Tài sản gửi giữ có thể là tiền, giấy tờ có giá hoặc tài sản khác đang được tổ chức, cá nhân có trách nhiệm quản lý, lưu giữ.

Ví dụ: Người bị kiện có tài sản đang gửi tại một tổ chức hoặc cá nhân khác. Nếu có căn cứ xác định tài sản đó thuộc quyền của người có nghĩa vụ và cần được bảo toàn để bảo đảm thi hành án, người khởi kiện có thể đề nghị Tòa án xem xét áp dụng biện pháp phong tỏa tài sản ở nơi gửi giữ.

Điểm cần phân biệt là tài sản ở nơi gửi giữ không đồng nghĩa với tiền trong tài khoản ngân hàng. Việc xác định đúng nơi lưu giữ, loại tài sản, chủ thể có quyền và căn cứ phong tỏa sẽ giúp yêu cầu được xem xét chính xác hơn.

3.6. Phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ

Theo Điều 126 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án có thể áp dụng biện pháp phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ nếu trong quá trình giải quyết vụ án có căn cứ cho thấy người đó có tài sản và việc phong tỏa là cần thiết để bảo đảm giải quyết vụ án hoặc thi hành án.

Đây là biện pháp cần phân biệt với kê biên tài sản đang tranh chấp.

Chẳng hạn, A khởi kiện B yêu cầu trả khoản tiền vay 800 triệu đồng. Tài sản mà B đang có là một chiếc ô tô và một khoản tiền gửi. Những tài sản này không phải đối tượng trực tiếp của tranh chấp quyền sở hữu, nhưng có thể là tài sản của B để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ thanh toán nếu Tòa án chấp nhận yêu cầu của A.

Trong tình huống này, A có thể đề nghị xem xét phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ nếu chứng minh được căn cứ luật định.

Tương tự như phong tỏa tài khoản, việc phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ phải tuân thủ giới hạn giá trị theo khoản 4 Điều 133 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

4. Điều kiện và chứng cứ cần có khi yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời

Không phải cứ gửi đơn đề nghị là Tòa án phải ra quyết định kê biên hoặc phong tỏa tài sản. Người yêu cầu phải trình bày rõ căn cứ, sự cần thiết và cung cấp tài liệu, chứng cứ tương ứng với biện pháp đề nghị áp dụng.

Theo Điều 133 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải có những nội dung chính sau:

  • Ngày, tháng, năm làm đơn.
  • Tên, địa chỉ, số điện thoại, thông tin liên hệ của người yêu cầu.
  • Tên, địa chỉ, thông tin của người bị yêu cầu áp dụng biện pháp.
  • Tóm tắt nội dung tranh chấp hoặc hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp.
  • Lý do cần phải áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
  • Biện pháp cụ thể cần được áp dụng và yêu cầu tương ứng.

Tùy theo biện pháp được yêu cầu, người làm đơn phải cung cấp chứng cứ chứng minh sự cần thiết.

4.1. Chứng cứ chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp đang bị xâm phạm

Đây là nhóm tài liệu giúp Tòa án xác định người yêu cầu có quyền, lợi ích liên quan đến vụ án hay không.

Ví dụ:

  • Hợp đồng vay tiền, giấy nhận nợ, chứng từ chuyển tiền.
  • Hợp đồng mua bán, chuyển nhượng, đặt cọc hoặc thỏa thuận liên quan đến tài sản.
  • Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở hoặc giấy tờ đăng ký tài sản.
  • Di chúc, giấy tờ thừa kế, tài liệu chứng minh quan hệ tài sản chung.
  • Bản án, quyết định hoặc tài liệu khác chứng minh nghĩa vụ tài sản đang được yêu cầu giải quyết.

4.2. Chứng cứ chứng minh nguy cơ tài sản bị tẩu tán hoặc thay đổi hiện trạng

Đây là nhóm chứng cứ có ý nghĩa quyết định đối với việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn.

Tùy trường hợp, có thể sử dụng:

  • Hợp đồng chuyển nhượng, văn bản đặt cọc hoặc thông tin giao dịch đang được thực hiện.
  • Hình ảnh, video ghi nhận việc tháo dỡ, phá hủy hoặc xây dựng công trình trên tài sản tranh chấp.
  • Tin nhắn, email, ghi âm thể hiện ý định bán, chuyển nhượng hoặc che giấu tài sản.
  • Thông tin về việc tài sản đang được rao bán hoặc đưa vào giao dịch.
  • Tài liệu xác nhận tài khoản ngân hàng, tài sản gửi giữ hoặc tài sản thuộc quyền sở hữu của người có nghĩa vụ.
  • Biên bản làm việc, văn bản trả lời của cơ quan có thẩm quyền hoặc tài liệu xác minh khác.

Đối với tranh chấp đất đai, nhà ở, cần xác định cụ thể thửa đất, địa chỉ, số thửa, tờ bản đồ, số Giấy chứng nhận hoặc thông tin nhận diện tài sản. Đối với tài khoản ngân hàng, cần cung cấp thông tin nhận diện tài khoản hoặc ngân hàng có liên quan nếu có thể thu thập hợp pháp.

Không nên chỉ ghi trong đơn rằng “đề nghị phong tỏa toàn bộ tài sản của bị đơn” mà không xác định được tài sản cụ thể hoặc không có chứng cứ chứng minh người đó sở hữu tài sản.

4.3. Chứng minh tính cần thiết và mức độ tương xứng

Tòa án không chỉ xem xét việc có tài sản hay có tranh chấp, mà còn xem xét sự cần thiết của biện pháp được yêu cầu.

Ví dụ, nếu người khởi kiện yêu cầu thanh toán 300 triệu đồng nhưng đề nghị phong tỏa tài sản trị giá nhiều chục tỷ đồng, yêu cầu này có thể không đáp ứng nguyên tắc tương xứng với nghĩa vụ tài sản.

Ngược lại, nếu tài sản đang tranh chấp có nguy cơ bị phá hủy hoặc chuyển dịch ngay lập tức, việc yêu cầu áp dụng biện pháp phù hợp để bảo toàn tài sản có thể là cần thiết.

Vì vậy, người yêu cầu nên xác định rõ tài sản cần bảo vệ, giá trị nghĩa vụ, nguy cơ cụ thể và lý do không thể chờ đến khi có bản án.

5. Thủ tục yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời

Để hạn chế việc tài sản bị chuyển dịch hoặc hủy hoại, người có quyền lợi liên quan nên thực hiện thủ tục theo trình tự sau:

Bước 1: Xác định đúng loại biện pháp cần yêu cầu

Trước khi lập đơn, cần xác định mục tiêu là ngăn chặn hành vi nào.

  • Nếu tài sản đang tranh chấp có nguy cơ bị tẩu tán hoặc hủy hoại: xem xét yêu cầu kê biên tài sản đang tranh chấp.
  • Nếu nhà đất hoặc tài sản đang tranh chấp có nguy cơ bị chuyển nhượng: xem xét yêu cầu cấm chuyển dịch quyền về tài sản.
  • Nếu tài sản có nguy cơ bị tháo dỡ, xây dựng thêm hoặc thay đổi hiện trạng: xem xét yêu cầu cấm thay đổi hiện trạng tài sản.
  • Nếu cần bảo đảm nghĩa vụ thanh toán bằng tiền: xem xét yêu cầu phong tỏa tài khoản, tài sản ở nơi gửi giữ hoặc tài sản của người có nghĩa vụ, tùy điều kiện cụ thể.

Việc lựa chọn đúng biện pháp có ý nghĩa quan trọng vì mỗi biện pháp được quy định tại một điều luật riêng và có điều kiện áp dụng khác nhau.

Bước 2: Chuẩn bị đơn yêu cầu và tài liệu chứng minh

Đơn yêu cầu phải thể hiện rõ thông tin vụ án, các bên liên quan, tài sản cần ngăn chặn, căn cứ pháp lý và lý do cần áp dụng biện pháp.

Nội dung yêu cầu cần cụ thể, tránh trình bày chung chung. Chẳng hạn, nếu yêu cầu cấm chuyển dịch quyền đối với đất thì cần xác định rõ thửa đất, địa chỉ, thông tin Giấy chứng nhận và chủ thể đang đứng tên hoặc quản lý.

Nếu yêu cầu phong tỏa tài khoản, cần cung cấp những thông tin nhận diện tài khoản hoặc ngân hàng mà người yêu cầu có được một cách hợp pháp.

Bước 3: Nộp đơn đến Tòa án có thẩm quyền

Đơn được gửi đến Tòa án đang giải quyết vụ án. Nếu chưa khởi kiện nhưng có tình thế khẩn cấp thuộc khoản 2 Điều 111, người yêu cầu nộp đơn yêu cầu cùng với đơn khởi kiện và chứng cứ kèm theo đến Tòa án có thẩm quyền.

Theo khoản 1 Điều 112 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, trước khi mở phiên tòa, việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời do một Thẩm phán xem xét, quyết định. Tại phiên tòa, thẩm quyền này thuộc Hội đồng xét xử.

Bước 4: Thực hiện biện pháp bảo đảm nếu thuộc trường hợp bắt buộc

Theo Điều 136 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người yêu cầu áp dụng một trong các biện pháp được quy định tại khoản 6, 7, 8, 10, 11, 15 và 16 Điều 114 phải thực hiện biện pháp bảo đảm.

Các biện pháp bảo đảm có thể là nộp chứng từ bảo lãnh được bảo đảm bằng tài sản của ngân hàng, tổ chức tín dụng hoặc chủ thể khác; hoặc gửi khoản tiền, kim khí quý, đá quý, giấy tờ có giá theo mức Tòa án ấn định.

Giá trị bảo đảm phải tương đương với tổn thất hoặc thiệt hại có thể phát sinh do hậu quả của việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng.

Đối với trường hợp yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đồng thời với đơn khởi kiện theo khoản 2 Điều 111, thời hạn thực hiện biện pháp bảo đảm không được quá 48 giờ kể từ thời điểm nộp đơn yêu cầu.

Cần lưu ý, nghĩa vụ bảo đảm không phải là khoản tiền phạt và cũng không đồng nghĩa người yêu cầu phải nộp trước toàn bộ giá trị tài sản cần phong tỏa. Đây là cơ chế nhằm bảo vệ người bị áp dụng biện pháp và ngăn ngừa việc lạm dụng quyền yêu cầu.

Bước 5: Theo dõi việc ban hành và thực hiện quyết định

Theo Điều 133 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đối với yêu cầu trong quá trình giải quyết vụ án, nếu người yêu cầu không phải thực hiện biện pháp bảo đảm hoặc đã thực hiện xong biện pháp bảo đảm thì Thẩm phán phải xem xét, ra quyết định trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đơn theo điều kiện luật định.

Đối với trường hợp yêu cầu đồng thời với đơn khởi kiện do tình thế khẩn cấp theo khoản 2 Điều 111, Thẩm phán phải xem xét và ra quyết định trong thời hạn 48 giờ kể từ thời điểm nhận được đơn yêu cầu.

Quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời có hiệu lực thi hành ngay theo Điều 139 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

6. Người yêu cầu có phải chịu trách nhiệm nếu đề nghị phong tỏa hoặc kê biên tài sản không đúng?

Câu trả lời là có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu, quyền sử dụng và khả năng giao dịch tài sản của người bị áp dụng. Vì vậy, pháp luật không cho phép đương sự tùy tiện yêu cầu kê biên hoặc phong tỏa tài sản chỉ để gây sức ép cho bên còn lại.

Theo Điều 113 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người yêu cầu phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về yêu cầu của mình. Nếu yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng và gây thiệt hại cho người bị áp dụng hoặc người thứ ba thì phải bồi thường.

Ví dụ: A khởi kiện B yêu cầu trả khoản tiền 500 triệu đồng và yêu cầu phong tỏa tài khoản của B. Tuy nhiên, A cung cấp thông tin không chính xác về khoản nợ, cố tình đưa ra tài liệu sai lệch khiến tài khoản của B bị phong tỏa trái căn cứ, làm phát sinh thiệt hại thực tế.

Nếu có đủ căn cứ xác định yêu cầu áp dụng biện pháp không đúng và có quan hệ nhân quả với thiệt hại, A có thể phải bồi thường theo quy định.

Bên cạnh đó, người bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng có quyền yêu cầu Tòa án xem xét thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp nếu căn cứ áp dụng không còn hoặc quyết định được ban hành không đúng quy định.

Theo Điều 140 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền khiếu nại quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ hoặc việc không áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời. Thời hạn khiếu nại là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quyết định hoặc văn bản trả lời của Thẩm phán về việc không ra quyết định.

Do đó, khi yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, người khởi kiện cần cân nhắc tính chính xác của tài liệu, phạm vi tài sản và mức độ cần thiết của biện pháp.

7. Phân biệt kê biên tài sản trong giai đoạn Tòa án giải quyết vụ án và kê biên tài sản trong giai đoạn thi hành án

Đây là nội dung rất dễ bị nhầm lẫn trong thực tiễn.

Cùng được gọi là “kê biên tài sản”, nhưng việc kê biên theo Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và việc kê biên tài sản để thi hành án là hai hoạt động khác nhau về mục đích, căn cứ và thời điểm thực hiện.

7.1. Kê biên tài sản đang tranh chấp trong giai đoạn tố tụng

Trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án, kê biên tài sản đang tranh chấp là một biện pháp khẩn cấp tạm thời theo khoản 6 Điều 114 và Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Mục đích của biện pháp này là bảo toàn tài sản đang tranh chấp khi có căn cứ cho thấy người giữ tài sản có hành vi tẩu tán hoặc hủy hoại tài sản.

Thẩm quyền quyết định thuộc về Tòa án. Tài sản sau khi bị kê biên có thể được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự hoặc giao cho một bên đương sự, người thứ ba quản lý theo quyết định của Tòa án.

7.2. Kê biên tài sản trong giai đoạn thi hành án

Sau khi bản án, quyết định thuộc trường hợp được thi hành án và có yêu cầu thi hành án hợp lệ, nếu người phải thi hành án không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thì cơ quan thi hành án dân sự có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo Luật Thi hành án dân sự.

Kê biên, xử lý tài sản của người phải thi hành án là một trong những biện pháp cưỡng chế thi hành án, được thực hiện theo căn cứ, trình tự và thủ tục của pháp luật thi hành án dân sự.

Mục đích của hoạt động này không chỉ là bảo toàn tài sản mà còn nhằm xử lý tài sản để thực hiện nghĩa vụ theo bản án, quyết định đã có hiệu lực hoặc thuộc trường hợp được thi hành ngay.

Như vậy, không nên nhầm lẫn rằng cứ yêu cầu Tòa án kê biên tài sản đang tranh chấp là tài sản sẽ được bán để thanh toán khoản nợ ngay lập tức. Việc xử lý tài sản để thi hành nghĩa vụ phải được thực hiện theo đúng giai đoạn và thủ tục pháp luật tương ứng.

8. Những lưu ý quan trọng để bảo vệ quyền lợi khi phát hiện tài sản có nguy cơ bị tẩu tán

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp dân sự, việc bảo toàn tài sản cần được thực hiện càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, nhanh thôi chưa đủ, người yêu cầu còn phải xác định đúng căn cứ và lựa chọn đúng biện pháp.

Thứ nhất, không nên chờ đến khi có bản án mới yêu cầu bảo toàn tài sản.

Nếu có chứng cứ cho thấy tài sản đang bị chuyển nhượng, che giấu hoặc hủy hoại, người có quyền lợi nên xem xét yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời ngay khi khởi kiện hoặc trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án.

Thứ hai, phải xác định chính xác tài sản cần ngăn chặn.

Đối với nhà đất, cần có thông tin về thửa đất, tờ bản đồ, địa chỉ, Giấy chứng nhận và người đang đứng tên. Đối với phương tiện, cần có thông tin nhận diện tài sản, giấy đăng ký và người đang quản lý. Đối với tài khoản hoặc tài sản gửi giữ, cần cung cấp thông tin mà người yêu cầu có thể thu thập hợp pháp.

Thứ ba, không đánh đồng tài sản đang tranh chấp với tài sản của người có nghĩa vụ.

Nếu tranh chấp trực tiếp về quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng một tài sản, có thể xem xét kê biên, cấm chuyển dịch hoặc cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp.

Nếu tranh chấp chỉ là yêu cầu thanh toán tiền và tài sản được đề nghị phong tỏa không phải đối tượng tranh chấp, cần xem xét Điều 124, Điều 125 hoặc Điều 126 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Thứ tư, cần tính đến nghĩa vụ bảo đảm và trách nhiệm bồi thường.

Người yêu cầu cần chuẩn bị khả năng thực hiện biện pháp bảo đảm theo Điều 136 nếu thuộc trường hợp bắt buộc. Đồng thời, phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của yêu cầu và thiệt hại có thể phát sinh nếu yêu cầu áp dụng không đúng.

Thứ năm, cần theo dõi việc thực hiện quyết định của Tòa án.

Sau khi có quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, cần lưu giữ quyết định và phối hợp với cơ quan, tổ chức có liên quan để bảo đảm quyết định được thực hiện. Nếu phát hiện căn cứ áp dụng không còn hoặc có thay đổi quan trọng, cần đề nghị Tòa án xem xét thay đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ biện pháp theo quy định.

9. Kết luận: Ngăn chặn tài sản bị tẩu tán phải đúng biện pháp, đúng thời điểm và có chứng cứ

Khi tài sản có nguy cơ bị chuyển nhượng, che giấu hoặc hủy hoại trong quá trình giải quyết vụ án dân sự, biện pháp khẩn cấp tạm thời là công cụ tố tụng quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Tuy nhiên, pháp luật không cho phép áp dụng một biện pháp chung cho mọi trường hợp. Kê biên tài sản đang tranh chấp, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng tài sản, phong tỏa tài khoản và phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ đều có điều kiện áp dụng riêng.

Người có quyền lợi cần xác định đúng tài sản, làm rõ nguy cơ bị tẩu tán, thu thập chứng cứ và lựa chọn biện pháp phù hợp. Đặc biệt, cần lưu ý nghĩa vụ bảo đảm theo Điều 136 và trách nhiệm bồi thường theo Điều 113 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Trong những vụ án có giá trị tài sản lớn hoặc có dấu hiệu chuyển dịch tài sản phức tạp, việc rà soát hồ sơ và xây dựng phương án yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời ngay từ đầu có ý nghĩa rất quan trọng. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ quyền lợi trong quá trình tố tụng mà còn góp phần hạn chế nguy cơ bản án có hiệu lực nhưng không thể thi hành trên thực tế.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org

LUẬT SƯ TẠI QUẢNG NGÃI
    127 Nguyễn Tự Tân, Quảng Ngãi

LUẬT SƯ TẠI TP. HỒ CHÍ MINH
    389/74/6 Lê Văn Khương, P. Hiệp Thành, Quận 12, TP. HCM

Hotline: 0905 333 560
Email: info@luatsuquangngai.org

Website:  www.LuatsuQuangNgai.org     www.LCAlawfirm.vn     www.DoanhNghiep.LuatsuQuangNgai.org

Fanpage Luật Sư Quảng Ngãi: https://www.facebook.com/luatsuquangngailca

Công ty Luật LCA                    : https://www.facebook.com/luatsugioiquangngai

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Contact Me on Zalo
0905333560