Quy định tách vụ án hình sự có người chưa thành niên bị buộc tội: Căn cứ pháp lý, cách áp dụng và lưu ý thực tiễn từ năm 2026

Bài viết dưới đây hệ thống lại các quy định hiện hành, đồng thời diễn giải theo hướng dễ đọc, dễ áp dụng cho luật sư, người làm thực tiễn và người quan tâm đến tố tụng hình sự có người chưa thành niên.

1. Cơ sở pháp lý hiện hành

Hiện nay, việc tách vụ án hình sự có người chưa thành niên bị buộc tội chủ yếu dựa trên ba tầng căn cứ pháp lý.

Thứ nhất, Luật Tư pháp người chưa thành niên là văn bản nền tảng. Đối với vấn đề tách vụ án, nội dung cốt lõi nằm ở Điều 143.

Thứ hai, Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP hướng dẫn chi tiết việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong thực hiện một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Đây là văn bản rất quan trọng vì đã hướng dẫn rõ thời điểm tách, cách xử lý đối với vụ án đơn giản, vụ án phức tạp, trường hợp cần trao đổi trước với Viện kiểm sát, và tình huống phát hiện người chưa thành niên ở giai đoạn truy tố, xét xử.

Thứ ba, Công văn số 92/TANDTC-PC năm 2026 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng thống nhất một số quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Mặc dù công văn không phải văn bản quy phạm pháp luật, nhưng trong thực tiễn xét xử, đây là tài liệu định hướng rất đáng chú ý, nhất là với các vụ án ở giai đoạn chuyển tiếp từ trước sang sau ngày 01/01/2026.

Ngoài ra, khi áp dụng các quy định nêu trên vẫn phải đặt trong mối liên hệ với Bộ luật Tố tụng hình sự, nhất là các quy định về điều tra bổ sung, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, giá trị sử dụng của tài liệu chứng cứ và trình tự tố tụng chung.

2. Vì sao pháp luật yêu cầu tách vụ án có người chưa thành niên

Người chưa thành niên có đặc điểm tâm sinh lý, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành khác với người đã thành niên. Vì vậy, việc để họ cùng chịu toàn bộ nhịp độ tố tụng, áp lực xét hỏi và thời gian giải quyết kéo dài như trong một vụ án có nhiều đồng phạm thành niên có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền trẻ em trong tố tụng.

Pháp luật mới vì thế đặt ra các yêu cầu: giải quyết nhanh hơn; thủ tục thân thiện hơn; tăng khả năng áp dụng xử lý chuyển hướng; giảm mức độ lệ thuộc vào logic “giải quyết cùng một vụ cho đầy đủ tất cả bị can”; và tách phần liên quan đến người chưa thành niên để có thể áp dụng cơ chế tố tụng phù hợp hơn.

Tách vụ án là công cụ để hiện thực hóa chế độ tố tụng riêng đối với người chưa thành niên. Nếu không tách, nhiều quyền đặc thù của người chưa thành niên rất khó được bảo đảm trọn vẹn trong thực tế.

Từ góc nhìn thực tiễn, việc tách vụ án còn giúp rút ngắn thời gian xử lý phần vụ án liên quan đến người chưa thành niên, tạo điều kiện áp dụng sớm các biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế việc người chưa thành niên bị cuốn vào diễn biến tố tụng phức tạp do hành vi của người thành niên, và cho phép cơ quan tiến hành tố tụng tập trung đánh giá nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và khả năng giáo dục, phục hồi của họ.

3. Quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên về tách vụ án

Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên đặt ra quy tắc rất rõ: trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên.

Quy định này cho thấy tách vụ án không còn là lựa chọn mang tính tùy nghi, mà là hướng xử lý có tính nguyên tắc. Cơ quan điều tra phải nhìn nhận từ đầu rằng, khi trong cùng vụ án xuất hiện cả bị can thành niên và bị can chưa thành niên, phần liên quan đến người chưa thành niên cần được tách ra để giải quyết độc lập.

Khoản 2 Điều 143 cũng giải quyết một điểm rất quan trọng: tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên và vụ án có người thành niên vẫn được sử dụng trong quá trình giải quyết các vụ án này. Như vậy, việc tách vụ án không đồng nghĩa với cắt đứt chứng cứ hay làm mất đi khả năng chứng minh sự thật khách quan.

Cần hiểu đúng rằng “tách vụ án” không phải là “tách rời sự thật vụ án”, mà chỉ là tổ chức lại quá trình tố tụng để phần liên quan đến người chưa thành niên được xử lý bằng cơ chế phù hợp hơn.

4. Hướng dẫn chi tiết tại Thông tư liên tịch 12/2025

Nếu Điều 143 của Luật đưa ra nguyên tắc chung thì Điều 9 của Thông tư liên tịch 12/2025 là phần hướng dẫn có tính vận hành. Nội dung này rất quan trọng vì nó chia các tình huống thực tiễn thành nhiều nhóm khác nhau.

4.1. Vụ án có chứng cứ rõ ràng, hành vi phạm tội đơn giản

Đây là trường hợp cơ quan điều tra phải phản ứng nhanh nhất. Theo hướng dẫn, ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, nếu vụ án có chứng cứ rõ ràng và hành vi phạm tội đơn giản thì Cơ quan điều tra phải ra quyết định tách vụ án ngay để điều tra riêng. Sau đó, quyết định này phải được gửi cho Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định.

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được quyết định tách vụ án, nếu Viện kiểm sát thấy việc tách không có căn cứ hoặc trái pháp luật thì có quyền ra quyết định hủy bỏ quyết định tách vụ án và yêu cầu Cơ quan điều tra tiếp tục điều tra theo quy định chung.

4.2. Vụ án có nhiều tình tiết phức tạp

Không phải vụ án nào cũng có thể tách ngay. Trong những vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, Cơ quan điều tra phải thu thập, bổ sung và củng cố ngay tài liệu, chứng cứ, làm rõ các vấn đề cần chứng minh đối với bị can là người chưa thành niên để kịp thời ra quyết định tách trước khi kết thúc điều tra.

Quy định này cho thấy pháp luật không máy móc. Tách vụ án là nguyên tắc, nhưng thời điểm tách phải gắn với khả năng bảo đảm tính khách quan và đầy đủ của chứng cứ.

4.3. Trường hợp người chưa thành niên là chủ mưu, cầm đầu hoặc có liên quan sâu đến nhiều bị can khác

Nếu trong vụ án có nhiều bị can và bị can là người chưa thành niên lại giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu, hoặc hành vi của họ liên quan mật thiết đến nhiều bị can khác mà việc tách ngay có thể ảnh hưởng đến kết quả điều tra khách quan, toàn diện, thì Cơ quan điều tra có thể ra quyết định tách khi đã hết thời hạn điều tra theo Điều 129 của Luật và Điều 7 của Thông tư liên tịch.

Đây là sự dung hòa giữa hai yêu cầu: bảo vệ người chưa thành niên và bảo đảm sự thật khách quan của vụ án.

4.4. Nghĩa vụ trao đổi trước với Viện kiểm sát

Đối với hai nhóm vụ án phức tạp nêu trên, trước khi ra quyết định tách vụ án, Cơ quan điều tra phải có văn bản trao đổi với Viện kiểm sát để thống nhất quan điểm. Trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được văn bản trao đổi, Viện kiểm sát phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ quan điểm giải quyết.

Nếu Viện kiểm sát thống nhất, Cơ quan điều tra ra quyết định tách và gửi quyết định cho Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định. Nếu Viện kiểm sát không thống nhất mà Cơ quan điều tra vẫn ra quyết định tách, thì Viện kiểm sát có quyền hủy bỏ quyết định tách trong 24 giờ kể từ khi nhận được quyết định.

4.5. Trách nhiệm sao y tài liệu, chứng cứ

Khi tách vụ án, Cơ quan điều tra có trách nhiệm sao y các tài liệu, chứng cứ trong hồ sơ đã thu thập để sử dụng làm chứng cứ giải quyết vụ án có bị can, bị cáo là người chưa thành niên được tách ra. Đây là khâu kỹ thuật nhưng rất quan trọng, vì nếu thực hiện sơ sài sẽ dễ dẫn đến tranh luận về nguồn chứng cứ hoặc tính đầy đủ của hồ sơ.

5. Phát hiện người chưa thành niên ở giai đoạn truy tố, xét xử thì xử lý thế nào

Một tình huống thực tế không hiếm gặp là ở giai đoạn điều tra, cơ quan tiến hành tố tụng chưa xác định chính xác độ tuổi; đến giai đoạn truy tố hoặc xét xử mới có tài liệu, chứng cứ xác định bị can, bị cáo là người chưa thành niên.

Điều 9 Thông tư liên tịch 12/2025 xử lý tình huống này theo hướng rất rõ: Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải ra quyết định trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Nếu kết quả điều tra bổ sung đủ căn cứ xác định vụ án có cả bị can, bị cáo là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra thực hiện việc tách vụ án theo quy định tại khoản 1 Điều 9.

Quy định này khẳng định rằng việc xác định đúng độ tuổi của người bị buộc tội là vấn đề nền tảng, có thể làm thay đổi cả cấu trúc tố tụng của vụ án. Trong thực hành nghề luật, đây là điểm luật sư cần đặc biệt chú ý.

6. Lưu ý chuyển tiếp đối với vụ án trước và sau ngày 01/01/2026

Đây là phần rất dễ bị nhầm khi viết bài hoặc tư vấn. Nhiều người đọc Điều 143 rồi kết luận rằng cứ có người chưa thành niên là mọi vụ án đều phải lập tức tách, kể cả các vụ án đã khởi tố từ trước năm 2026. Cách hiểu này không đầy đủ.

6.1. Các vụ án đang giải quyết dở dang đến ngày 01/01/2026

Điểm a khoản 1 Điều 179 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định rằng đối với vụ việc, vụ án đang trong quá trình giải quyết nguồn tin, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm mà đến ngày 01/01/2026 chưa kết thúc thì áp dụng Luật này để giải quyết, trừ một số nội dung, trong đó có việc tách vụ án, vẫn thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Điều này có nghĩa là các vụ án đã ở trạng thái đang được giải quyết trước mốc 01/01/2026 không đương nhiên phải áp dụng cơ chế tách vụ án theo Điều 143 như đối với các vụ án mới phát sinh sau mốc này.

6.2. Hướng dẫn của Công văn 92/TANDTC-PC

Trên cơ sở quy định chuyển tiếp nêu trên, Công văn 92/TANDTC-PC hướng dẫn rõ hơn: đối với vụ án có nhiều bị can, bị cáo trong đó có người chưa thành niên, đã khởi tố và điều tra trước ngày 01/01/2026, dù Viện kiểm sát truy tố trước hay sau ngày 01/01/2026 thì Tòa án vẫn thụ lý, giải quyết vụ án mà không trả hồ sơ chỉ để yêu cầu tách vụ án, trừ trường hợp có căn cứ trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo Điều 280 Bộ luật Tố tụng hình sự.

Ngược lại, đối với vụ án khởi tố từ ngày 01/01/2026, nếu đã xác định có bị can, bị cáo là người chưa thành niên mà chưa tách vụ án thì Tòa án phải ra quyết định trả hồ sơ vụ án, yêu cầu tách theo khoản 1 Điều 143 của Luật.

Nếu vụ án khởi tố từ ngày 01/01/2026, ở giai đoạn điều tra và truy tố chưa xác định có người chưa thành niên nhưng sau khi Tòa án thụ lý mới xác định được thì Tòa án ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo khoản 3 Điều 9 Thông tư liên tịch 12/2025.

7. Một số vấn đề thực tiễn dễ phát sinh tranh luận

7.1. Có phải cứ đồng phạm với người thành niên là bắt buộc tách ngay?

Về nguyên tắc, pháp luật định hướng phải tách. Tuy nhiên, “ngay lập tức” hay “sau khi củng cố thêm chứng cứ” còn tùy cấu trúc vụ án. Nếu chứng cứ rõ ràng, hành vi đơn giản thì tách ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên. Nhưng nếu vụ án phức tạp hoặc người chưa thành niên giữ vai trò chủ mưu, việc tách có thể được thực hiện muộn hơn theo hướng dẫn của Thông tư liên tịch.

7.2. Tách vụ án có làm ảnh hưởng đến quyền bào chữa không?

Nếu thực hiện đúng, tách vụ án thường giúp bảo đảm quyền bào chữa tốt hơn cho người chưa thành niên. Hồ sơ được tập trung hơn, thời hạn giải quyết phù hợp hơn, khả năng đánh giá yếu tố nhân thân và hoàn cảnh cũng rõ nét hơn. Tuy vậy, nếu cơ quan tiến hành tố tụng sao y tài liệu không đầy đủ hoặc tách thiếu căn cứ, luật sư hoàn toàn có thể đặt vấn đề về tính hợp pháp và đầy đủ của hồ sơ.

7.3. Khi nào luật sư nên kiến nghị về việc tách vụ án?

Luật sư nên xem xét kiến nghị ngay khi phát hiện thân chủ là người chưa thành niên tại thời điểm thực hiện hành vi và vụ án lại có đồng phạm thành niên. Đặc biệt, cần làm rõ các tài liệu về tuổi, tính chất vai trò của thân chủ, mức độ phức tạp của vụ án, khả năng áp dụng xử lý chuyển hướng và các bất lợi nếu tiếp tục giải quyết chung.

8. Lưu ý cho luật sư và người tham gia tố tụng

Nếu bạn là luật sư, người đại diện hoặc người nghiên cứu hồ sơ, nên kiểm tra tối thiểu các nội dung sau:

• Độ tuổi của người bị buộc tội tại thời điểm thực hiện hành vi.
• Thời điểm khởi tố vụ án, khởi tố bị can: trước hay sau ngày 01/01/2026.
• Giai đoạn tố tụng hiện tại: điều tra, truy tố hay xét xử.
• Tính chất vụ án: đơn giản hay phức tạp; vai trò của người chưa thành niên là thứ yếu hay chủ mưu/cầm đầu.
• Việc trao đổi giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát nếu vụ án thuộc nhóm phức tạp hoặc chưa thể tách ngay.
• Việc sao y tài liệu, chứng cứ khi hồ sơ đã được tách.
• Khả năng áp dụng xử lý chuyển hướng sau khi vụ án được tách riêng.

Ở góc độ biên tập nội dung website luật sư, đây cũng là chủ đề có giá trị SEO khá tốt vì người dùng thường tìm bằng những cụm như: “tách vụ án có người dưới 18 tuổi”, “quy định tách vụ án người chưa thành niên”, “khi nào phải tách vụ án hình sự”, “vụ án có người chưa thành niên và người thành niên xử lý thế nào”.

9. Câu hỏi thường gặp

9.1. Vụ án có một bị can 17 tuổi và một bị can 20 tuổi thì có phải tách không?

Về nguyên tắc, có. Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên yêu cầu tách vụ án để giải quyết độc lập đối với bị can là người chưa thành niên. Tuy nhiên, thời điểm tách cụ thể còn phụ thuộc mức độ rõ ràng của chứng cứ và tính chất phức tạp của vụ án.

9.2. Nếu vụ án đã truy tố rồi mới phát hiện bị cáo chưa đủ 18 tuổi tại thời điểm phạm tội thì sao?

Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Nếu sau điều tra bổ sung xác định có cả bị can, bị cáo là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra thực hiện việc tách vụ án theo hướng dẫn của Thông tư liên tịch 12/2025.

9.3. Vụ án khởi tố trước ngày 01/01/2026 nhưng xử sau ngày này có bắt buộc tách không?

Không nên hiểu theo hướng máy móc là bắt buộc. Với các vụ án đang được giải quyết dở dang đến ngày 01/01/2026, việc tách vụ án thuộc nội dung chuyển tiếp và được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Công văn 92/TANDTC-PC cũng hướng dẫn rằng Tòa án không trả hồ sơ chỉ để yêu cầu tách vụ án trong nhóm trường hợp này, trừ khi có căn cứ điều tra bổ sung theo Điều 280 Bộ luật Tố tụng hình sự.

9.4. Sau khi tách vụ án, chứng cứ từ vụ án còn lại có được dùng không?

Có. Điều 143 cho phép tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên và vụ án có người thành niên được sử dụng trong quá trình giải quyết các vụ án này, với điều kiện việc thu thập và sao y được thực hiện đúng quy định pháp luật.

10. Kết luận

Quy định về tách vụ án hình sự có người chưa thành niên bị buộc tội là một trong những điểm thể hiện rõ tinh thần chuyên biệt của pháp luật tố tụng hiện nay. Từ năm 2026, pháp luật không còn nhìn người chưa thành niên chỉ như một bị can, bị cáo thông thường trong vụ án đồng phạm, mà đặt họ trong một cơ chế bảo vệ riêng, có nguyên tắc, có thời hạn và có thủ tục thân thiện hơn.

Khi áp dụng vào thực tế, cần tránh hai thái cực: hiểu quá cứng rằng hễ có người chưa thành niên là phải tách ngay trong mọi trường hợp; hoặc hiểu quá lỏng, tiếp tục xử lý như vụ án thông thường mà bỏ qua yêu cầu tách và các bảo đảm tố tụng đặc thù. Cách tiếp cận đúng là phải đọc đồng thời Điều 143 của Luật, Điều 9 của Thông tư liên tịch 12/2025 và quy định chuyển tiếp tại Điều 179 cùng hướng dẫn của Công văn 92/TANDTC-PC.

Nếu đang xử lý hồ sơ thực tế, bạn nên đặc biệt chú ý ba mốc: độ tuổi tại thời điểm phạm tội, thời điểm khởi tố vụ án và giai đoạn tố tụng hiện tại. Ba yếu tố này thường quyết định hướng đi pháp lý của toàn bộ vấn đề tách vụ án.