Mục lục
Kết hôn là một sự kiện pháp lý quan trọng làm phát sinh quan hệ hôn nhân, xác lập quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng về nhân thân và tài sản. Ngược lại, ly hôn là cơ chế pháp lý nhằm chấm dứt quan hệ hôn nhân khi mục đích hôn nhân không đạt được, đời sống chung không thể kéo dài.
Trong thực tiễn, quyền yêu cầu ly hôn không chỉ thuộc về vợ, chồng mà trong một số trường hợp còn thuộc về người thân thích. Tuy nhiên, quá trình áp dụng pháp luật hiện hành vẫn còn tồn tại nhiều vướng mắc cần được làm rõ.
1. Cơ sở pháp lý về quyền yêu cầu ly hôn
1.1. Quy định chung về quyền yêu cầu ly hôn
Theo Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, chủ thể có quyền yêu cầu ly hôn bao gồm:
- Vợ, chồng hoặc cả hai người;
- Cha, mẹ, người thân thích trong trường hợp đặc biệt;
Đây là quy định có tính nhân văn, vừa đảm bảo quyền tự do hôn nhân, vừa bảo vệ những chủ thể yếu thế trong gia đình.
1.2. Các trường hợp được yêu cầu ly hôn
a) Ly hôn thuận tình
Ly hôn thuận tình là trường hợp cả hai vợ chồng cùng thống nhất chấm dứt quan hệ hôn nhân. Điều kiện gồm:
- Hai bên tự nguyện ly hôn;
- Đã thỏa thuận về con cái, tài sản;
- Đảm bảo quyền lợi chính đáng của vợ và con.
Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.
b) Ly hôn đơn phương
Ly hôn đơn phương xảy ra khi chỉ một bên yêu cầu. Tòa án sẽ xem xét các yếu tố như:
- Tình trạng hôn nhân trầm trọng;
- Đời sống chung không thể kéo dài;
- Mục đích hôn nhân không đạt được.
1.3. Quyền yêu cầu ly hôn của người thân thích
Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 đã mở rộng chủ thể có quyền yêu cầu ly hôn, bao gồm cha mẹ và người thân thích trong trường hợp:
- Một bên bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác không làm chủ hành vi;
- Đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình.
Đây là điểm tiến bộ nhằm bảo vệ những người không có khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình.
1.4. Hạn chế quyền yêu cầu ly hôn
Pháp luật quy định rõ: người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ:
- Đang mang thai;
- Đang sinh con;
- Đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
Quy định này nhằm bảo vệ phụ nữ và trẻ em – nhóm yếu thế trong xã hội.
2. Các quy định liên quan đến người thân thích
Khái niệm người thân thích được hiểu là những người có quan hệ huyết thống, nuôi dưỡng hoặc hôn nhân trong phạm vi nhất định.
Theo Bộ luật Dân sự 2015, người thân thích bao gồm:
- Vợ, chồng, cha mẹ, con;
- Ông bà, anh chị em ruột;
- Các quan hệ trong phạm vi ba đời.
Quy định này tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ quyền lợi của người mất năng lực hành vi dân sự trong quan hệ hôn nhân.
3. Thực tiễn áp dụng và những vướng mắc
3.1. Khó khăn trong việc chứng minh mất năng lực hành vi
Để người thân có quyền yêu cầu ly hôn, cần chứng minh một bên:
- Bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác;
- Không thể nhận thức, làm chủ hành vi.
Hiện tồn tại hai quan điểm:
- Quan điểm 1: Chỉ cần hồ sơ bệnh án và kết luận giám định;
- Quan điểm 2: Phải có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự.
Trong thực tế, quan điểm thứ hai thường được áp dụng vì đảm bảo tính chặt chẽ pháp lý.
3.2. Khó khăn trong xác định bạo lực gia đình
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 đã liệt kê nhiều hành vi bạo lực như:
- Đánh đập, hành hạ;
- Xúc phạm danh dự, nhân phẩm;
- Cưỡng ép quan hệ tình dục;
- Kiểm soát tài chính, cô lập tinh thần;
Tuy nhiên, pháp luật chưa có hướng dẫn cụ thể thế nào là “ảnh hưởng nghiêm trọng”, dẫn đến khó khăn trong áp dụng.
3.3. Vướng mắc về quyền ly hôn khi vợ mang thai
Trong trường hợp người vợ mang thai nhưng đứa trẻ không phải con của người chồng, có hai quan điểm:
- Quan điểm 1: Vẫn không cho ly hôn để bảo vệ phụ nữ;
- Quan điểm 2: Cho phép ly hôn vì vi phạm nghĩa vụ chung thủy.
Hiện nay, pháp luật chưa có hướng dẫn cụ thể, dẫn đến cách hiểu không thống nhất.
4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật
4.1. Hướng dẫn rõ về mất năng lực hành vi
Cần có quy định cụ thể về tiêu chí xác định người không có khả năng nhận thức, làm chủ hành vi, nhằm thống nhất áp dụng.
4.2. Làm rõ tiêu chí bạo lực gia đình nghiêm trọng
Có thể xây dựng tiêu chí như:
- Hành vi lặp lại nhiều lần;
- Gây thương tích hoặc tổn hại tâm lý;
- Có chứng cứ xác thực (biên bản, giám định, lời khai).
4.3. Bổ sung hướng dẫn về trường hợp đặc biệt
Cần có quy định rõ ràng về quyền ly hôn trong trường hợp:
- Con không phải con chung;
- Có hành vi ngoại tình nghiêm trọng;
5. Kết luận
Quyền yêu cầu ly hôn là một quyền nhân thân cơ bản, được pháp luật bảo vệ nhằm đảm bảo tự do hôn nhân. Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng vẫn còn nhiều bất cập cần được hoàn thiện.
Việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật theo hướng cụ thể, rõ ràng và phù hợp thực tiễn sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án ly hôn, đồng thời bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.
