Hiện nay, pháp luật Việt Nam không sử dụng sổ hộ khẩu giấy để quản lý cư trú như trước đây. Đối với công dân Việt Nam, thông tin cư trú được quản lý trên Cơ sở dữ liệu về cư trú. Trong khi đó, người nước ngoài được quản lý cư trú chủ yếu theo pháp luật về nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh và cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam.

Do đó, cần phân biệt rõ ba vấn đề: nhập hộ khẩu theo cách gọi thông thường, đăng ký thường trú và khai báo tạm trú của người nước ngoài. Đây là những khái niệm không hoàn toàn giống nhau và có cơ chế pháp lý khác nhau.

Người nước ngoài không được “nhập hộ khẩu” vào hộ gia đình của công dân Việt Nam theo cơ chế đăng ký cư trú dành cho công dân Việt Nam. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, người nước ngoài có thể được xét cấp thẻ thường trú tại Việt Nam nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo pháp luật về xuất nhập cảnh.

1. Người nước ngoài có được nhập hộ khẩu không?

Theo Luật Cư trú năm 2020, các quy định về đăng ký thường trú, đăng ký tạm trú và quản lý cư trú trong luật này được áp dụng đối với công dân Việt Nam. Người nước ngoài không thuộc đối tượng đăng ký thường trú hoặc đăng ký tạm trú theo cơ chế của Luật Cư trú 2020.

Vì vậy, người nước ngoài không thể thực hiện thủ tục “nhập hộ khẩu” vào hộ gia đình của công dân Việt Nam theo cách hiểu thông thường, kể cả trong các trường hợp:

• Kết hôn với công dân Việt Nam;
• Có con là công dân Việt Nam;
• Đang sinh sống cùng vợ hoặc chồng tại Việt Nam;
• Đang thuê nhà hoặc sở hữu nhà tại Việt Nam;
• Đã sinh sống lâu dài tại Việt Nam.

Tuy nhiên, việc không được “nhập hộ khẩu” không đồng nghĩa với việc người nước ngoài không được cư trú hợp pháp tại Việt Nam. Người nước ngoài vẫn có thể cư trú tại Việt Nam thông qua các giấy tờ và thủ tục phù hợp, chẳng hạn như:

• Thị thực hoặc giấy tờ có giá trị thay thị thực;
• Chứng nhận tạm trú;
• Thẻ tạm trú;
• Thẻ thường trú trong trường hợp đủ điều kiện;
• Khai báo tạm trú tại cơ sở lưu trú.

2. Vì sao người nước ngoài không được nhập hộ khẩu?

“Hộ khẩu” là cách gọi phổ biến trước đây đối với thông tin đăng ký thường trú của công dân Việt Nam. Từ khi Luật Cư trú năm 2020 được triển khai, việc quản lý cư trú được chuyển sang phương thức quản lý điện tử trên Cơ sở dữ liệu về cư trú.

Đối với công dân Việt Nam, các thủ tục như đăng ký thường trú, đăng ký tạm trú, tách hộ, điều chỉnh thông tin cư trú và xác nhận thông tin cư trú được thực hiện theo Luật Cư trú.

Đối với người nước ngoài, việc cư trú lại chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành về nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh và cư trú. Cơ chế này tập trung vào:

• Mục đích nhập cảnh;
• Thời hạn được phép tạm trú;
• Loại thị thực hoặc thẻ cư trú;
• Đơn vị, tổ chức hoặc cá nhân mời, bảo lãnh;
• Nơi lưu trú thực tế của người nước ngoài;
• Trách nhiệm khai báo tạm trú.

Vì vậy, người nước ngoài không được ghi nhận vào hộ khẩu của công dân Việt Nam theo thủ tục nhập hộ khẩu. Thay vào đó, thông tin cư trú của họ được quản lý theo hệ thống và thủ tục dành riêng cho người nước ngoài.

3. Người nước ngoài kết hôn với công dân Việt Nam có được nhập hộ khẩu không?

Người nước ngoài kết hôn với công dân Việt Nam không đương nhiên được nhập hộ khẩu vào hộ gia đình của vợ hoặc chồng tại Việt Nam.

Việc đăng ký kết hôn chỉ xác lập quan hệ hôn nhân giữa hai người, không tự động làm thay đổi quốc tịch hoặc tư cách cư trú của người nước ngoài. Người nước ngoài vẫn phải sử dụng giấy tờ cư trú phù hợp với tình trạng pháp lý của mình.

Trong trường hợp kết hôn với công dân Việt Nam, người nước ngoài có thể được xem xét cấp thị thực hoặc thẻ tạm trú theo diện thân nhân nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật. Tuy nhiên, đây là thủ tục về xuất nhập cảnh và cư trú của người nước ngoài, không phải thủ tục nhập hộ khẩu.

Việc người nước ngoài được cấp thẻ tạm trú diện thân nhân cũng không có nghĩa người đó trở thành công dân Việt Nam hoặc được đăng ký thường trú theo Luật Cư trú 2020.

4. Người nước ngoài có được đăng ký thường trú tại Việt Nam không?

Có thể. Mặc dù người nước ngoài không đăng ký thường trú theo Luật Cư trú 2020 như công dân Việt Nam, pháp luật về nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh và cư trú của người nước ngoài vẫn quy định một số trường hợp người nước ngoài được xét cho thường trú tại Việt Nam.

Việc được xét thường trú là một cơ chế pháp lý riêng, không đồng nghĩa với việc được nhập vào hộ khẩu của một hộ gia đình Việt Nam.

Về nguyên tắc, người nước ngoài có thể được xem xét cho thường trú trong các trường hợp như:

• Là người có công lao, đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Việt Nam;
• Là nhà khoa học hoặc chuyên gia đang tạm trú tại Việt Nam;
• Được cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con là công dân Việt Nam đang thường trú tại Việt Nam bảo lãnh và đáp ứng điều kiện luật định;
• Các trường hợp khác được pháp luật quy định.

Người nước ngoài muốn được xét thường trú phải đáp ứng các điều kiện cụ thể về thời gian tạm trú, chỗ ở hợp pháp, khả năng bảo đảm cuộc sống, việc tuân thủ pháp luật và các điều kiện khác tùy từng trường hợp.

Do đó, không nên hiểu rằng cứ kết hôn với công dân Việt Nam hoặc có nhà ở tại Việt Nam thì người nước ngoài đương nhiên được cấp thẻ thường trú.

5. Phân biệt nhập hộ khẩu, tạm trú và thường trú của người nước ngoài

6. Người nước ngoài phải khai báo tạm trú như thế nào?

Người nước ngoài khi tạm trú tại Việt Nam phải thực hiện khai báo tạm trú thông qua người trực tiếp quản lý, điều hành cơ sở lưu trú. Cơ sở lưu trú có thể là:

• Khách sạn;
• Nhà nghỉ;
• Căn hộ cho thuê;
• Nhà riêng của công dân Việt Nam;
• Khu nhà ở dành cho người nước ngoài;
• Các cơ sở lưu trú khác theo quy định.

Việc khai báo tạm trú có thể được thực hiện thông qua hệ thống điện tử hoặc bằng phiếu khai báo tạm trú theo thủ tục được cơ quan quản lý xuất nhập cảnh công bố.

Đối với hình thức khai báo bằng phiếu, người trực tiếp quản lý cơ sở lưu trú phải chuyển thông tin đến Công an cấp xã hoặc đơn vị Công an có thẩm quyền trong thời hạn theo quy định. Đối với hình thức điện tử, việc khai báo được thực hiện trên trang thông tin điện tử hoặc cổng dịch vụ công tương ứng.

Thủ tục khai báo tạm trú không phải là thủ tục nhập hộ khẩu. Đây là nghĩa vụ quản lý cư trú riêng đối với người nước ngoài.

7. Thời hạn khai báo tạm trú cho người nước ngoài

Thời hạn khai báo tạm trú phụ thuộc vào phương thức khai báo và loại cơ sở lưu trú. Theo thủ tục đang được công bố, việc khai báo bằng phiếu thường được thực hiện trong thời hạn 12 giờ kể từ khi người nước ngoài đến cơ sở lưu trú; đối với địa bàn vùng sâu, vùng xa, thời hạn có thể là 24 giờ.

Đối với khai báo trực tuyến, cơ sở lưu trú thực hiện khai báo trên hệ thống theo hướng dẫn của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Hệ thống khai báo tạm trú trực tuyến được cung cấp liên tục và không thu phí đối với thủ tục khai báo tạm trú.

Người nước ngoài và người quản lý cơ sở lưu trú cần lưu ý rằng việc khai báo tạm trú phải được thực hiện khi người nước ngoài đến nơi lưu trú. Khi thay đổi nơi tạm trú, thông tin cũng phải được khai báo lại theo quy định.

8. Hồ sơ và giấy tờ người nước ngoài cần có khi cư trú tại Việt Nam

Tùy vào mục đích nhập cảnh và loại cư trú, người nước ngoài có thể cần chuẩn bị các giấy tờ sau:

• Hộ chiếu hoặc giấy tờ có giá trị đi lại quốc tế;
• Thị thực còn giá trị, nếu thuộc trường hợp phải có thị thực;
• Chứng nhận tạm trú hoặc thẻ tạm trú;
• Giấy tờ chứng minh mục đích nhập cảnh;
• Giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, nếu cư trú theo diện thân nhân;
• Giấy tờ của cá nhân, tổ chức mời hoặc bảo lãnh;
• Giấy tờ chứng minh nơi lưu trú hợp pháp khi được yêu cầu.

Trong trường hợp xin cấp thẻ tạm trú, hồ sơ có thể bao gồm văn bản đề nghị của cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân mời, bảo lãnh; tờ khai đề nghị cấp thẻ; hộ chiếu và giấy tờ chứng minh người nước ngoài thuộc trường hợp được cấp thẻ tạm trú.

Thời hạn thẻ tạm trú phụ thuộc vào ký hiệu thẻ và loại giấy tờ cư trú của người nước ngoài. Không phải mọi người nước ngoài đều được cấp thẻ tạm trú với thời hạn giống nhau.

9. Người nước ngoài có được đứng tên nhà đất tại Việt Nam không?

Việc người nước ngoài có được sở hữu nhà ở hoặc đứng tên tài sản tại Việt Nam là vấn đề khác với việc đăng ký cư trú. Người nước ngoài có thể được sở hữu nhà ở tại Việt Nam trong phạm vi, điều kiện và thời hạn mà pháp luật về nhà ở quy định.

Tuy nhiên, việc đứng tên nhà ở hoặc có quyền sử dụng, quyền sở hữu tài sản không làm phát sinh quyền được nhập hộ khẩu vào hộ gia đình Việt Nam.

Tương tự, người nước ngoài có thể thuê nhà, sống cùng vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam, nhưng vẫn phải thực hiện đúng quy định về thị thực, thẻ cư trú và khai báo tạm trú.

10. Người nước ngoài vi phạm quy định cư trú bị xử lý như thế nào?

Người nước ngoài có thể bị xử lý nếu vi phạm các quy định về nhập cảnh, xuất cảnh, cư trú hoặc khai báo tạm trú. Một số hành vi có thể bị xử phạt gồm:

• Không khai báo tạm trú theo quy định;
• Sử dụng thị thực, thẻ tạm trú hoặc giấy tờ cư trú đã hết hạn;
• Cư trú không đúng mục đích nhập cảnh;
• Cung cấp thông tin không chính xác;
• Không thực hiện thủ tục khi thay đổi nơi tạm trú;
• Vi phạm các quy định khác về quản lý người nước ngoài.

Tùy tính chất và mức độ vi phạm, người nước ngoài có thể bị phạt tiền, buộc xuất cảnh, bị rút ngắn hoặc hủy thời hạn tạm trú, bị hạn chế nhập cảnh hoặc áp dụng biện pháp xử lý khác theo quy định pháp luật.

Do đó, người nước ngoài cần thường xuyên kiểm tra thời hạn hộ chiếu, thị thực, thẻ tạm trú và tình trạng khai báo tạm trú để tránh phát sinh rủi ro pháp lý.

11. Câu hỏi thường gặp

Người nước ngoài có được nhập hộ khẩu vào nhà chồng hoặc nhà vợ tại Việt Nam không?

Không theo cơ chế đăng ký cư trú dành cho công dân Việt Nam. Người nước ngoài có thể cư trú tại địa chỉ của vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam nếu có giấy tờ cư trú hợp lệ và được khai báo tạm trú theo quy định.

Người nước ngoài có con là công dân Việt Nam có được nhập hộ khẩu không?

Không đương nhiên được nhập hộ khẩu. Quan hệ cha, mẹ và con có thể là cơ sở để xem xét một số giấy tờ cư trú hoặc thủ tục thường trú theo pháp luật chuyên ngành, nhưng không tự động làm phát sinh quyền đăng ký thường trú theo Luật Cư trú 2020.

Người nước ngoài có được cấp thẻ thường trú tại Việt Nam không?

Có thể được xét cấp nếu thuộc trường hợp và đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam. Việc xét thường trú không đồng nghĩa với việc nhập hộ khẩu vào hộ gia đình Việt Nam.

Người nước ngoài thuê nhà tại Việt Nam có phải khai báo tạm trú không?

Có. Người nước ngoài tạm trú tại nhà thuê, căn hộ hoặc nhà riêng phải được khai báo tạm trú thông qua người trực tiếp quản lý cơ sở lưu trú theo quy định.

Khai báo tạm trú cho người nước ngoài có mất phí không?

Thủ tục khai báo tạm trú trực tuyến được công bố là không thu phí. Tuy nhiên, các thủ tục khác như cấp thị thực, cấp thẻ tạm trú hoặc gia hạn giấy tờ cư trú có thể phát sinh lệ phí theo quy định riêng.

Người nước ngoài có được đăng ký tạm trú dài hạn tại Việt Nam không?

Người nước ngoài có thể được cấp thẻ tạm trú hoặc được gia hạn thời hạn tạm trú nếu thuộc trường hợp được pháp luật cho phép và đáp ứng điều kiện tương ứng. Thời hạn cụ thể phụ thuộc vào mục đích nhập cảnh, loại thị thực, giấy tờ bảo lãnh và quy định áp dụng.

12. Kết luận

Người nước ngoài không được “nhập hộ khẩu” vào hộ gia đình Việt Nam theo cơ chế đăng ký cư trú dành cho công dân Việt Nam. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa người nước ngoài bị hạn chế hoàn toàn quyền cư trú tại Việt Nam.

Người nước ngoài có thể cư trú hợp pháp thông qua thị thực, chứng nhận tạm trú, thẻ tạm trú hoặc thẻ thường trú nếu đáp ứng điều kiện theo pháp luật về xuất nhập cảnh và cư trú. Trong thời gian sinh sống tại Việt Nam, người nước ngoài phải thực hiện khai báo tạm trú và tuân thủ các quy định liên quan.

Trường hợp người nước ngoài kết hôn với công dân Việt Nam, có con là công dân Việt Nam, sở hữu nhà ở hoặc muốn sinh sống lâu dài tại Việt Nam, cần xác định đúng thủ tục pháp lý phù hợp. Việc nhập hộ khẩu, cấp thẻ tạm trú, xét thường trú, đăng ký khai sinh, đăng ký kết hôn và xác lập quyền sở hữu tài sản là các thủ tục độc lập, không thể thay thế cho nhau.

Nếu cần xác định điều kiện cấp thẻ tạm trú, thường trú, khai báo tạm trú hoặc giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan đến người nước ngoài tại Việt Nam, người dân nên tham khảo ý kiến luật sư để được hướng dẫn theo đúng tình trạng hồ sơ và mục đích cư trú thực tế.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org