Mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là một trong những phương pháp hỗ trợ sinh sản được pháp luật Việt Nam công nhận, nhằm tạo điều kiện cho những cặp vợ chồng không thể mang thai và sinh con ngay cả khi đã áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

Tuy nhiên, sau khi đứa trẻ chào đời, việc đăng ký khai sinh có một số điểm đặc thù so với trường hợp sinh con thông thường. Đặc biệt, người trực tiếp mang thai và sinh con không phải là người được ghi nhận là mẹ của trẻ trên giấy khai sinh. Thay vào đó, quan hệ cha, mẹ, con được xác định theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ nếu việc mang thai hộ được thực hiện đúng quy định pháp luật.

Vậy hồ sơ đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra do mang thai hộ gồm những giấy tờ gì? Nộp tại cơ quan nào? Ai được ghi tên là cha, mẹ trên giấy khai sinh và thời hạn đăng ký khai sinh là bao lâu?

1. Thủ tục đăng ký khai sinh cho con nhờ mang thai hộ

Thủ tục đăng ký khai sinh cho trẻ em sinh ra do mang thai hộ được quy định tại Điều 16 Luật Hộ tịch năm 2014 và Điều 16 Nghị định 123/2015/NĐ-CP.

Đây là thủ tục hộ tịch có yêu cầu về giấy tờ chứng minh việc mang thai hộ, nhằm bảo đảm việc xác định cha, mẹ của trẻ được thực hiện đúng quy định pháp luật.

1.1. Hồ sơ đăng ký khai sinh cho con nhờ mang thai hộ

Theo khoản 1 Điều 16 Luật Hộ tịch năm 2014 và khoản 1 Điều 16 Nghị định 123/2015/NĐ-CP, người yêu cầu đăng ký khai sinh cần chuẩn bị:

• Tờ khai đăng ký khai sinh theo mẫu quy định.
• Giấy chứng sinh do cơ sở y tế cấp. Trường hợp không có giấy chứng sinh thì thực hiện theo quy định pháp luật về giấy tờ thay thế chứng minh việc sinh.
• Văn bản xác nhận của cơ sở y tế đã thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cho việc mang thai hộ. Đây là tài liệu đặc thù để chứng minh trẻ được sinh ra từ việc mang thai hộ theo quy định.

Ngoài ra, người đi đăng ký cần chuẩn bị giấy tờ tùy thân và thông tin cần thiết của cha, mẹ theo yêu cầu của thủ tục hành chính, trong trường hợp cơ quan đăng ký hộ tịch chưa khai thác được dữ liệu tương ứng từ hệ thống thông tin.

Cần lưu ý, giấy chứng sinh và văn bản xác nhận của cơ sở y tế có chức năng chứng minh khác nhau. Giấy chứng sinh ghi nhận sự kiện sinh và thông tin về trẻ; văn bản xác nhận của cơ sở y tế là căn cứ đặc thù để xác định trường hợp sinh con do mang thai hộ, từ đó ghi nhận thông tin cha, mẹ theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ.

Vì vậy, người yêu cầu không nên chỉ nộp giấy chứng sinh mà bỏ qua văn bản xác nhận của cơ sở y tế thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

1.2. Cơ quan có thẩm quyền đăng ký khai sinh

Theo Điều 13 Luật Hộ tịch năm 2014, thẩm quyền đăng ký khai sinh thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ.

Đối với trẻ sinh ra do mang thai hộ, phần thông tin cha, mẹ được xác định theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ. Do đó, khi thực hiện thủ tục, người yêu cầu cần căn cứ vào nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ trong cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ để xác định cơ quan đăng ký khai sinh có thẩm quyền.

Người đi đăng ký không nên nhầm lẫn giữa nơi cư trú của người phụ nữ trực tiếp mang thai, sinh con với nơi cư trú của cha hoặc mẹ hợp pháp của trẻ.

1.3. Các bước đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra do mang thai hộ

Bước 1: Nộp hồ sơ đăng ký khai sinh

Người có trách nhiệm đăng ký khai sinh nộp hồ sơ tại Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền.

Hồ sơ cần có tờ khai đăng ký khai sinh, giấy chứng sinh và văn bản xác nhận của cơ sở y tế đã thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cho việc mang thai hộ.

Người đi đăng ký cần kê khai chính xác thông tin của trẻ và cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ, đặc biệt là thông tin về cha, mẹ để tránh sai sót trong quá trình ghi nhận hộ tịch.

Bước 2: Cơ quan đăng ký hộ tịch tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ

Sau khi tiếp nhận hồ sơ, công chức tư pháp – hộ tịch kiểm tra tính đầy đủ, thống nhất và hợp lệ của giấy tờ.

Nếu hồ sơ đầy đủ, thông tin khai sinh phù hợp với giấy tờ đã nộp, công chức tư pháp – hộ tịch thực hiện ghi nội dung khai sinh vào Sổ hộ tịch, cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để cấp số định danh cá nhân cho trẻ theo quy định.

Đối với trường hợp mang thai hộ, thông tin cha, mẹ phải được ghi nhận theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ, không ghi người phụ nữ trực tiếp mang thai và sinh trẻ là mẹ của trẻ.

Nếu giấy tờ có nội dung chưa thống nhất hoặc chưa đủ căn cứ xác định việc mang thai hộ, cơ quan đăng ký hộ tịch có thể yêu cầu làm rõ, bổ sung theo quy định.

Bước 3: Ký Sổ hộ tịch và cấp Giấy khai sinh

Sau khi hoàn tất việc ghi nhận thông tin, công chức tư pháp – hộ tịch và người đi đăng ký khai sinh cùng ký tên vào Sổ hộ tịch.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã cấp Giấy khai sinh cho trẻ theo quy định.

Giấy khai sinh là giấy tờ hộ tịch gốc, ghi nhận các thông tin nhân thân cơ bản của trẻ, trong đó có quan hệ cha, mẹ, con.

2. Con sinh ra nhờ mang thai hộ là con của ai?

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xác định quan hệ nhân thân, quyền và nghĩa vụ giữa trẻ với các thành viên trong gia đình.

Về mặt sinh học, trong trường hợp mang thai hộ vì mục đích nhân đạo theo đúng quy định, phôi được tạo thành từ noãn của người vợ và tinh trùng của người chồng nhờ mang thai hộ, sau đó được chuyển vào tử cung của người phụ nữ mang thai hộ. Người phụ nữ này trực tiếp mang thai và sinh ra đứa trẻ.

Tuy nhiên, pháp luật không xác định quan hệ mẹ con chỉ dựa trên việc người phụ nữ nào trực tiếp mang thai và sinh con.

Theo Điều 94 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014:

“Con sinh ra trong trường hợp mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là con chung của vợ chồng nhờ mang thai hộ kể từ thời điểm con được sinh ra.”

Như vậy, về mặt pháp lý, trẻ sinh ra từ việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là con chung của vợ chồng nhờ mang thai hộ ngay từ thời điểm trẻ được sinh ra.

Người phụ nữ mang thai hộ không được xác định là mẹ của trẻ trong quan hệ hộ tịch đối với trường hợp mang thai hộ hợp pháp này.

Điểm đáng chú ý là quan hệ cha, mẹ, con được xác lập từ thời điểm trẻ chào đời, không phụ thuộc vào việc người mang thai hộ đã bàn giao trẻ cho vợ chồng nhờ mang thai hộ hay chưa.

Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, thừa kế và các quan hệ pháp lý khác giữa trẻ với cha mẹ.

Theo Điều 98 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quyền và nghĩa vụ của bên nhờ mang thai hộ đối với con phát sinh kể từ thời điểm con được sinh ra. Bên nhờ mang thai hộ không được từ chối nhận con; nếu chậm nhận con hoặc vi phạm nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng thì có thể phát sinh trách nhiệm cấp dưỡng và trách nhiệm pháp lý khác theo quy định.

Ngược lại, nếu người mang thai hộ từ chối giao con thì bên nhờ mang thai hộ có quyền yêu cầu Tòa án buộc giao con theo quy định tại Điều 98.

3. Nội dung đăng ký khai sinh cho con nhờ mang thai hộ gồm những gì?

Theo Điều 14 Luật Hộ tịch năm 2014, nội dung đăng ký khai sinh bao gồm các thông tin cơ bản của người được đăng ký khai sinh và thông tin về cha, mẹ.

Cụ thể:

Thông tin của trẻ được đăng ký khai sinh:

• Họ, chữ đệm và tên;
• Giới tính;
• Ngày, tháng, năm sinh;
• Nơi sinh;
• Quê quán;
• Dân tộc;
• Quốc tịch;
• Số định danh cá nhân.

Thông tin của cha, mẹ:

• Họ, chữ đệm và tên;
• Năm sinh;
• Dân tộc;
• Quốc tịch;
• Nơi cư trú.

Đối với trẻ sinh ra do mang thai hộ, thông tin cha, mẹ được ghi nhận theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ.

Ví dụ: Vợ chồng ông A và bà B không thể mang thai và sinh con nên đã thực hiện thủ tục mang thai hộ vì mục đích nhân đạo thông qua người thân đáp ứng đủ điều kiện pháp luật. Sau khi đứa trẻ được sinh ra, người trực tiếp mang thai và sinh con là bà C.

Trong trường hợp việc mang thai hộ được thực hiện hợp pháp, khi đăng ký khai sinh, ông A được ghi nhận là cha và bà B được ghi nhận là mẹ của trẻ. Bà C không được ghi nhận là mẹ trên Giấy khai sinh chỉ vì bà là người trực tiếp mang thai và sinh con.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa đăng ký khai sinh thông thường và đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra do mang thai hộ.

4. Thời hạn đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra do mang thai hộ là bao lâu?

Theo Điều 15 Luật Hộ tịch năm 2014, trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con.

Trường hợp cha, mẹ không thể đăng ký khai sinh thì ông, bà hoặc người thân thích khác hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ em có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho trẻ theo quy định.

Đối với trẻ sinh ra do mang thai hộ, cha, mẹ hợp pháp của trẻ là vợ chồng nhờ mang thai hộ theo Điều 94 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Vì vậy, vợ chồng nhờ mang thai hộ có trách nhiệm thực hiện việc đăng ký khai sinh cho trẻ trong thời hạn luật định.

Không nên nhầm lẫn trách nhiệm đăng ký khai sinh của cha, mẹ hợp pháp với vai trò của người phụ nữ trực tiếp mang thai và sinh con. Việc người mang thai hộ hỗ trợ chăm sóc trẻ trong thời gian trước khi bàn giao không làm thay đổi nguyên tắc xác định cha, mẹ theo Điều 94.

Ngoài ra, công chức tư pháp – hộ tịch có trách nhiệm thường xuyên kiểm tra, đôn đốc việc đăng ký khai sinh cho trẻ em trên địa bàn. Trường hợp cần thiết, việc đăng ký khai sinh lưu động được thực hiện theo quy định pháp luật.

5. Một số vấn đề pháp lý cần lưu ý khi đăng ký khai sinh cho con nhờ mang thai hộ

Không phải mọi trường hợp nhờ người khác mang thai và sinh con đều được pháp luật công nhận là mang thai hộ vì mục đích nhân đạo. Để được áp dụng cơ chế xác định cha, mẹ và đăng ký khai sinh theo quy định riêng, việc mang thai hộ phải đáp ứng các điều kiện luật định.

Theo Điều 95 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo phải dựa trên sự tự nguyện của các bên và được lập thành văn bản.

Vợ chồng nhờ mang thai hộ phải đáp ứng các điều kiện như: có xác nhận của tổ chức y tế có thẩm quyền về việc người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản; đang không có con chung; đã được tư vấn về y tế, pháp lý và tâm lý.

Người được nhờ mang thai hộ cũng phải đáp ứng những điều kiện riêng, trong đó có việc là người thân thích cùng hàng của bên vợ hoặc bên chồng nhờ mang thai hộ, đã từng sinh con và chỉ được mang thai hộ một lần, có xác nhận về khả năng mang thai hộ và đáp ứng yêu cầu tư vấn theo quy định.

Bên cạnh đó, Điều 96 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định thỏa thuận về mang thai hộ phải được lập thành văn bản có công chứng, với các nội dung cơ bản về thông tin các bên, quyền và nghĩa vụ, việc xử lý tai biến sản khoa, trách nhiệm chăm sóc sức khỏe và trách nhiệm dân sự khi vi phạm cam kết.

Đặc biệt, cần phân biệt mang thai hộ vì mục đích nhân đạo với mang thai hộ vì mục đích thương mại. Pháp luật chỉ công nhận việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định; việc mang thai hộ vì mục đích thương mại bị nghiêm cấm theo Luật Hôn nhân và gia đình.

Nếu việc mang thai hộ không đáp ứng điều kiện pháp luật, các bên có thể gặp khó khăn khi chứng minh quan hệ cha, mẹ, con và thực hiện thủ tục hộ tịch. Khi đó, không thể chỉ dựa vào thỏa thuận riêng giữa các bên để yêu cầu cơ quan hộ tịch ghi tên cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ trên Giấy khai sinh.

Vì vậy, ngay từ trước khi thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, các bên cần bảo đảm hồ sơ, thỏa thuận và quy trình mang thai hộ được thực hiện đúng quy định. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi của trẻ em và tránh tranh chấp về quan hệ cha, mẹ, con sau khi trẻ chào đời.

6. Kết luận

Đăng ký khai sinh cho trẻ sinh ra do mang thai hộ có điểm đặc thù quan trọng là thông tin cha, mẹ được xác định theo cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ, không phải người phụ nữ trực tiếp mang thai và sinh trẻ.

Hồ sơ đăng ký khai sinh cần có tờ khai, giấy chứng sinh và văn bản xác nhận của cơ sở y tế đã thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cho việc mang thai hộ. Việc đăng ký được thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền theo nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ trong cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ.

Để tránh phát sinh vướng mắc, các bên cần lưu giữ đầy đủ hồ sơ mang thai hộ, giấy tờ của cơ sở y tế và thực hiện đăng ký khai sinh trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày trẻ được sinh ra.

Việc xác định đúng cha, mẹ ngay từ khi đăng ký khai sinh không chỉ bảo đảm quyền có giấy tờ hộ tịch của trẻ mà còn là cơ sở pháp lý để xác lập các quyền nhân thân, quyền tài sản và nghĩa vụ gia đình trong suốt quá trình trẻ trưởng thành.

Căn cứ pháp lý:

• Luật Hộ tịch năm 2014: Điều 13, Điều 14, Điều 15 và Điều 16.
• Nghị định số 123/2015/NĐ-CP: Điều 16 về đăng ký khai sinh cho trẻ em sinh ra do mang thai hộ.
• Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014: Điều 93, Điều 94, Điều 95, Điều 96, Điều 97 và Điều 98.
• Nghị định số 10/2015/NĐ-CP quy định về sinh con bằng kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm và điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org