Trong tố tụng hình sự, xét xử công khai là nguyên tắc cơ bản nhằm bảo đảm tính minh bạch, dân chủ và sự giám sát của xã hội đối với hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, không phải mọi vụ án hình sự đều được xét xử công khai. Trong một số trường hợp đặc biệt, Tòa án có thể quyết định xét xử kín để bảo vệ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục, người dưới 18 tuổi hoặc bí mật đời tư của đương sự.

Vậy vụ án hình sự được xét xử kín trong những trường hợp nào? Việc xét xử kín có đồng nghĩa với việc bản án không được công khai hay không? Bài viết dưới đây phân tích chi tiết quy định pháp luật hiện hành.

1. Xét xử công khai là nguyên tắc chung trong tố tụng hình sự

Điều 103 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận nguyên tắc Tòa án nhân dân xét xử công khai. Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng của nền tư pháp dân chủ, bảo đảm mọi hoạt động xét xử được đặt dưới sự giám sát của Nhân dân.

Điều 25 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 cũng quy định Tòa án xét xử kịp thời, công bằng, công khai. Mọi người đều có quyền tham dự phiên tòa, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Nguyên tắc xét xử công khai có ý nghĩa:

• Bảo đảm sự minh bạch trong hoạt động xét xử;
• Hạn chế nguy cơ oan sai, tùy tiện trong tố tụng;
• Tăng cường niềm tin của người dân vào hoạt động tư pháp;
• Tạo điều kiện để báo chí, công dân giám sát hoạt động xét xử;
• Góp phần giáo dục, phòng ngừa tội phạm trong xã hội.

Tuy nhiên, công khai không phải là nguyên tắc tuyệt đối. Trong một số trường hợp, việc công khai toàn bộ diễn biến phiên tòa có thể gây ảnh hưởng đến lợi ích Nhà nước, quyền riêng tư, danh dự, nhân phẩm hoặc sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên. Vì vậy, pháp luật cho phép Tòa án xét xử kín trong những trường hợp đặc biệt.

2. Xét xử kín là gì?

Xét xử kín là việc Tòa án không cho công chúng tham dự phiên tòa và giới hạn sự có mặt của những người không liên quan trực tiếp đến vụ án. Chỉ những người được Tòa án triệu tập hoặc cho phép mới được tham gia phiên tòa.

Trong phiên tòa xét xử kín, diễn biến xét hỏi, tranh luận, trình bày chứng cứ và các thông tin nhạy cảm trong hồ sơ vụ án không được công khai rộng rãi.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng xét xử kín không có nghĩa là xét xử bí mật hoàn toàn. Tòa án vẫn phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc tố tụng như:

• Bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo;
• Bảo đảm quyền tranh tụng tại phiên tòa;
• Bảo đảm sự tham gia của Kiểm sát viên, luật sư, người tham gia tố tụng;
• Bảo đảm việc xét xử khách quan, công bằng;
• Phải tuyên án công khai theo quy định.

3. Vụ án hình sự được xét xử kín trong trường hợp nào?

Theo Điều 25 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Tòa án có thể xét xử kín trong các trường hợp đặc biệt sau:

3.1. Cần giữ bí mật nhà nước

Đây là trường hợp vụ án có nội dung liên quan đến thông tin, tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước. Nếu xét xử công khai, các thông tin này có thể bị tiết lộ, gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, quốc phòng, đối ngoại hoặc lợi ích quan trọng của Nhà nước.

Các vụ án có thể liên quan đến bí mật nhà nước thường là:

• Vụ án làm lộ bí mật nhà nước;
• Vụ án chiếm đoạt, mua bán, tiêu hủy tài liệu bí mật nhà nước;
• Vụ án liên quan đến an ninh quốc gia;
• Vụ án có chứng cứ, tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước;
• Vụ án có nội dung liên quan đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại.

Trong trường hợp này, xét xử kín nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và bảo đảm thông tin mật không bị công khai trái pháp luật.

3.2. Cần giữ gìn thuần phong, mỹ tục của dân tộc

Một số vụ án hình sự có nội dung nhạy cảm, nếu công khai toàn bộ diễn biến xét xử có thể gây tác động tiêu cực đến đạo đức xã hội, truyền thống văn hóa hoặc thuần phong mỹ tục.

Nhóm vụ án thường gặp gồm:

• Vụ án xâm hại tình dục;
• Vụ án dâm ô;
• Vụ án có tình tiết nhạy cảm về đời sống tình dục;
• Vụ án có hình ảnh, tài liệu, lời khai không phù hợp để công khai rộng rãi.

Việc xét xử kín trong trường hợp này nhằm tránh việc công khai những thông tin có thể gây tổn thương thêm cho người bị hại hoặc tạo hiệu ứng xã hội tiêu cực.

3.3. Cần bảo vệ người dưới 18 tuổi

Đối với vụ án có người dưới 18 tuổi là bị cáo, bị hại, người làm chứng hoặc người tham gia tố tụng khác, Tòa án có thể xét xử kín nếu xét thấy cần thiết để bảo vệ người dưới 18 tuổi.

Việc xét xử kín có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong các vụ án:

• Người dưới 18 tuổi là bị hại trong vụ án xâm hại tình dục;
• Người dưới 18 tuổi là bị cáo trong vụ án nghiêm trọng;
• Người dưới 18 tuổi là người làm chứng trong vụ án có nội dung nhạy cảm;
• Việc công khai phiên tòa có thể ảnh hưởng xấu đến tâm lý, danh dự, nhân phẩm và tương lai của người chưa thành niên.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có quy định riêng về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi. Theo đó, trong trường hợp đặc biệt cần bảo vệ bị cáo hoặc bị hại là người dưới 18 tuổi, Tòa án có thể quyết định xét xử kín.

3.4. Cần giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự

Đây là trường hợp đương sự trong vụ án có yêu cầu chính đáng về việc giữ bí mật đời tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình.

Ví dụ:

• Vụ án liên quan đến xâm hại tình dục;
• Vụ án làm nhục người khác;
• Vụ án vu khống có nội dung nhạy cảm;
• Vụ án liên quan đến hình ảnh, thông tin riêng tư của bị hại;
• Vụ án nếu xét xử công khai có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm của đương sự.

Không phải mọi yêu cầu xét xử kín đều được chấp nhận. Tòa án sẽ xem xét yêu cầu đó có chính đáng hay không, có thật sự cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự hay không.

4. Ai có quyền đề nghị xét xử kín?

Tùy từng vụ án, những chủ thể sau có thể đề nghị Tòa án xem xét xét xử kín:

• Bị hại;
• Người đại diện hợp pháp của bị hại;
• Bị cáo hoặc người bào chữa;
• Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan;
• Kiểm sát viên;
• Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Trong một số trường hợp, Tòa án có thể tự mình quyết định xét xử kín nếu xét thấy việc công khai phiên tòa có thể ảnh hưởng đến bí mật nhà nước, người dưới 18 tuổi, thuần phong mỹ tục hoặc bí mật đời tư cần được bảo vệ.

5. Xét xử kín có phải làm đơn yêu cầu không?

Trường hợp xét xử kín nhằm bảo vệ bí mật đời tư, đương sự nên làm đơn đề nghị Tòa án xét xử kín. Đơn cần nêu rõ:

• Thông tin người đề nghị;
• Tư cách tham gia tố tụng trong vụ án;
• Lý do đề nghị xét xử kín;
• Những thông tin cần được bảo vệ;
• Căn cứ cho rằng việc xét xử công khai có thể gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đối với các trường hợp liên quan đến bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục hoặc người dưới 18 tuổi, Tòa án có thể xem xét trên cơ sở hồ sơ vụ án mà không nhất thiết phải có đơn yêu cầu của đương sự.

6. Phiên tòa xét xử kín gồm những ai được tham dự?

Khi Tòa án quyết định xét xử kín, những người không có nhiệm vụ hoặc không được triệu tập sẽ không được tham dự phiên tòa.

Thông thường, phiên tòa xét xử kín chỉ có sự tham gia của:

• Hội đồng xét xử;
• Thư ký phiên tòa;
• Kiểm sát viên;
• Bị cáo;
• Người bào chữa;
• Bị hại;
• Người đại diện hợp pháp;
• Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp;
• Người làm chứng, người giám định, người phiên dịch nếu được triệu tập;
• Những người khác được Tòa án cho phép.

Công chúng và báo chí thường không được tham dự phần xét xử kín, trừ trường hợp được Tòa án cho phép theo quy định.

7. Xét xử kín có phải tuyên án công khai không?

Có.

Điều 25 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định rõ: trường hợp Tòa án xét xử kín thì vẫn phải tuyên án công khai.

Tuy nhiên, việc tuyên án công khai không có nghĩa là toàn bộ nội dung bản án đều được công bố chi tiết. Trong một số trường hợp, Tòa án chỉ công khai phần quyết định của bản án nhằm bảo đảm không làm lộ bí mật nhà nước, bí mật đời tư hoặc thông tin cần được bảo vệ.

8. Báo chí có được đưa tin về phiên tòa xét xử kín không?

Đối với phiên tòa xét xử kín, báo chí không được tham dự và không được đưa tin chi tiết về diễn biến phiên tòa nếu việc đưa tin làm lộ các thông tin được bảo vệ.

Tuy nhiên, báo chí có thể đưa tin về:

• Thông tin chung về vụ án nếu được phép;
• Thời điểm mở phiên tòa;
• Kết quả xét xử;
• Phần quyết định của bản án được tuyên công khai.

Việc đưa tin phải tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước, bảo vệ người dưới 18 tuổi, bảo vệ bí mật đời tư và không làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

9. Xét xử kín có ảnh hưởng đến quyền bào chữa của bị cáo không?

Không.

Dù xét xử kín, bị cáo vẫn được bảo đảm đầy đủ các quyền tố tụng, bao gồm:

• Quyền được biết mình bị xét xử về tội gì;
• Quyền trình bày lời khai;
• Quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu;
• Quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư bào chữa;
• Quyền tranh luận tại phiên tòa;
• Quyền nói lời sau cùng;
• Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án.

Xét xử kín chỉ hạn chế sự tham dự của công chúng, không làm mất đi quyền tranh tụng và quyền bào chữa của người bị buộc tội.

10. Ý nghĩa của việc xét xử kín trong vụ án hình sự

Xét xử kín là ngoại lệ của nguyên tắc xét xử công khai. Mục đích của việc xét xử kín không phải để hạn chế minh bạch tư pháp mà để bảo vệ những giá trị pháp lý quan trọng hơn trong một số trường hợp đặc biệt.

Việc xét xử kín có ý nghĩa:

• Bảo vệ bí mật nhà nước;
• Bảo vệ danh dự, nhân phẩm, đời tư của đương sự;
• Bảo vệ người dưới 18 tuổi khỏi tổn thương tâm lý;
• Ngăn ngừa việc lan truyền thông tin nhạy cảm;
• Giữ gìn thuần phong, mỹ tục và trật tự xã hội.

11. Câu hỏi thường gặp

Vụ án hiếp dâm có bắt buộc xét xử kín không?

Không phải mọi vụ án hiếp dâm đều bắt buộc xét xử kín. Tuy nhiên, nếu việc xét xử công khai có thể ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm, bí mật đời tư của bị hại hoặc bị hại là người dưới 18 tuổi thì Tòa án có thể quyết định xét xử kín.

Bị hại có quyền yêu cầu xét xử kín không?

Có. Bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại có thể đề nghị Tòa án xét xử kín nếu có lý do chính đáng để bảo vệ bí mật đời tư, danh dự, nhân phẩm hoặc quyền lợi hợp pháp.

Xét xử kín thì người dân có được nghe tuyên án không?

Có. Dù xét xử kín, Tòa án vẫn phải tuyên án công khai. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, Tòa án chỉ công khai phần quyết định của bản án.

Luật sư có được tham gia phiên tòa xét xử kín không?

Có. Luật sư bào chữa hoặc luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người tham gia tố tụng vẫn được tham gia phiên tòa xét xử kín nếu tham gia vụ án hợp pháp.

12. Kết luận

Xét xử công khai là nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự, nhưng pháp luật cho phép xét xử kín trong một số trường hợp đặc biệt nhằm bảo vệ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục, người dưới 18 tuổi và bí mật đời tư của đương sự. Dù xét xử kín, Tòa án vẫn phải bảo đảm quyền bào chữa, quyền tranh tụng, quyền tham gia tố tụng của các bên và phải tuyên án công khai theo quy định.

Người tham gia tố tụng nếu có căn cứ cho rằng việc xét xử công khai có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình thì có thể làm đơn đề nghị Tòa án xem xét xét xử kín để được bảo vệ theo quy định pháp luật.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org