Trong thực tiễn, nhiều người cho rằng một cá nhân đã được Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì đương nhiên sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự đối với mọi hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, đây là cách hiểu chưa thật sự chính xác bởi pháp luật dân sự và pháp luật hình sự điều chỉnh hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Mất năng lực hành vi dân sự không đồng nghĩa với mất năng lực trách nhiệm hình sự

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự năm 2015, một người được xác định là mất năng lực hành vi dân sự khi:

• Bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác làm cho không thể nhận thức, làm chủ được hành vi;
• Có kết luận giám định pháp y tâm thần;
• Và được Tòa án ra quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự.

Quy định này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người không còn khả năng tự mình xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự.

Trong khi đó, trách nhiệm hình sự được điều chỉnh bởi Bộ luật Hình sự. Điều 21 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Như vậy, tiêu chí của pháp luật hình sự không phải là việc người đó có hay không có quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, mà là tình trạng nhận thức và điều khiển hành vi của họ tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội.

Thời điểm thực hiện hành vi là yếu tố quyết định

Để xác định một người có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ trạng thái tâm thần của người đó tại thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Có thể xảy ra các trường hợp sau:

Trường hợp thứ nhất: Không phải chịu trách nhiệm hình sự

Người thực hiện hành vi trong lúc đang mất hoàn toàn khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi do bệnh tâm thần hoặc bệnh lý khác.

Trong trường hợp này, mặc dù hành vi gây hậu quả nguy hiểm cho xã hội đã xảy ra nhưng người thực hiện hành vi không có năng lực trách nhiệm hình sự nên không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, Tòa án có thể áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.

Trường hợp thứ hai: Vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự

Người đã từng bị bệnh tâm thần hoặc thậm chí đã được tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự nhưng tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội vẫn còn khả năng nhận thức và điều khiển hành vi.

Khi đó, họ vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự như những chủ thể bình thường khác.

Do đó, quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không phải là “lá chắn” miễn trách nhiệm hình sự trong mọi trường hợp.

Người mất năng lực hành vi dân sự có bị đi tù không?

Câu trả lời là không phải lúc nào cũng giống nhau.

Nếu cơ quan giám định xác định tại thời điểm thực hiện hành vi, người đó mất hoàn toàn khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi thì họ không phải chịu trách nhiệm hình sự và không bị áp dụng hình phạt tù.

Thay vào đó, cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh nhằm bảo đảm an toàn cho xã hội và hỗ trợ điều trị cho người bệnh.

Ngược lại, nếu người đó vẫn còn khả năng nhận thức hoặc chỉ bị hạn chế khả năng nhận thức nhưng chưa đến mức mất hoàn toàn năng lực trách nhiệm hình sự thì vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tình trạng bệnh lý khi đó chỉ được xem là tình tiết để đánh giá mức độ trách nhiệm hoặc áp dụng chính sách hình sự phù hợp.

Chế định giám hộ đối với người mất năng lực hành vi dân sự

Theo điểm c khoản 1 Điều 47 Bộ luật Dân sự năm 2015, người mất năng lực hành vi dân sự là đối tượng được giám hộ.

Người giám hộ có trách nhiệm:

• Đại diện cho người được giám hộ trong các giao dịch dân sự;
• Quản lý tài sản;
• Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được giám hộ;
• Thực hiện các quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

Việc giám hộ không làm phát sinh trách nhiệm hình sự thay thế cho người được giám hộ mà chỉ nhằm bảo vệ quyền dân sự của họ trong các quan hệ pháp luật.

Kết luận

Mất năng lực hành vi dân sự và mất năng lực trách nhiệm hình sự là hai khái niệm pháp lý khác nhau. Một người được Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự chưa chắc đã được miễn trách nhiệm hình sự. Việc có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không phụ thuộc vào kết quả giám định và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của họ tại chính thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Do đó, trong các vụ án hình sự liên quan đến người mắc bệnh tâm thần, cơ quan tiến hành tố tụng phải đặc biệt thận trọng trong việc trưng cầu giám định pháp y tâm thần để xác định chính xác năng lực trách nhiệm hình sự của người thực hiện hành vi.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org