Trong các bản tin thời sự, báo chí hoặc trên mạng xã hội, chúng ta thường xuyên nghe đến các thuật ngữ như nghi can, nghi phạm, bị can và bị cáo. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ý nghĩa pháp lý của các khái niệm này.

Thực tế, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa bị can và bị cáo hoặc cho rằng nghi can là một tư cách tố tụng được pháp luật quy định. Việc hiểu đúng các thuật ngữ này không chỉ giúp người dân nắm rõ quy trình giải quyết vụ án hình sự mà còn tránh những nhận định sai lệch làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân liên quan.

1. Nghi can là gì?

Hiện nay, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 không có quy định chính thức về khái niệm “nghi can”.

Đây là thuật ngữ thường được sử dụng trong đời sống, báo chí hoặc trong hoạt động điều tra để chỉ người bị nghi ngờ có liên quan đến một hành vi phạm tội nhưng chưa bị khởi tố bị can.

Nói cách khác, nghi can là người đang nằm trong diện bị cơ quan có thẩm quyền xác minh, làm rõ hành vi nhưng chưa có quyết định khởi tố bị can theo quy định của pháp luật.

Tại giai đoạn này, cơ quan điều tra vẫn đang thu thập tài liệu, chứng cứ để xác định người đó có thực hiện hành vi phạm tội hay không.

2. Nghi phạm là gì?

Tương tự như thuật ngữ “nghi can”, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành cũng không quy định khái niệm “nghi phạm”.

Trong thực tiễn, nghi phạm thường được hiểu là người bị nghi ngờ thực hiện hành vi phạm tội và đang bị cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp ngăn chặn hoặc đang trong quá trình xác minh, điều tra.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nghi phạm không phải là tư cách tham gia tố tụng được Bộ luật Tố tụng hình sự công nhận.

Do đó, việc gọi một người là nghi phạm không đồng nghĩa với việc người đó đã bị xác định có tội.

3. Phân biệt nghi can và nghi phạm

Tiêu chí	Nghi can	Nghi phạm
Cơ sở pháp lý	Không được pháp luật quy định	Không được pháp luật quy định
Tính chất	Thuật ngữ xã hội, báo chí	Thuật ngữ xã hội, báo chí
Tình trạng pháp lý	Chưa bị khởi tố bị can	Chưa bị khởi tố bị can
Ý nghĩa	Người bị nghi ngờ liên quan đến hành vi phạm tội	Người bị nghi ngờ liên quan đến hành vi phạm tội

Như vậy, về bản chất pháp lý, nghi can và nghi phạm không phải là các tư cách tố tụng được pháp luật quy định.

4. Bị can là gì?

Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can là người hoặc pháp nhân đã bị khởi tố về hình sự.

Một người chỉ trở thành bị can khi cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định khởi tố bị can theo quy định của pháp luật.

Khác với nghi can hoặc nghi phạm, bị can là tư cách tố tụng chính thức được pháp luật ghi nhận.

Kể từ thời điểm bị khởi tố, bị can được pháp luật bảo đảm nhiều quyền tố tụng quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người và nguyên tắc suy đoán vô tội.

5. Bị cáo là gì?

Theo Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị cáo là người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử.

Điều này có nghĩa là sau khi kết thúc giai đoạn điều tra và truy tố, nếu Viện kiểm sát ban hành cáo trạng truy tố và Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử thì bị can sẽ chuyển sang tư cách tố tụng mới là bị cáo.

Bị cáo là chủ thể trung tâm của giai đoạn xét xử hình sự.

6. Khi nào bị can trở thành bị cáo?

Quá trình tố tụng hình sự thường diễn ra theo trình tự:

1. Tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm.
2. Khởi tố vụ án hình sự.
3. Khởi tố bị can.
4. Điều tra vụ án.
5. Viện kiểm sát truy tố.
6. Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử.
7. Bị can trở thành bị cáo.

Như vậy, không phải mọi bị can đều trở thành bị cáo. Trong một số trường hợp, vụ án có thể bị đình chỉ hoặc bị can được miễn trách nhiệm hình sự trước khi đưa ra xét xử.

7. Phân biệt bị can và bị cáo

Tiêu chí	Bị can	Bị cáo
Căn cứ pháp lý	Điều 60 BLTTHS 2015	Điều 61 BLTTHS 2015
Giai đoạn tố tụng	Khởi tố, điều tra, truy tố	Xét xử
Cơ quan xác lập tư cách	Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát	Tòa án
Văn bản tố tụng	Quyết định khởi tố bị can	Quyết định đưa vụ án ra xét xử
Quyền tố tụng nổi bật	Được biết lý do bị khởi tố, được bào chữa, được đọc hồ sơ theo luật định	Được tham gia phiên tòa, tranh luận, nói lời sau cùng, kháng cáo

8. Bị can có phải là người có tội không?

Không.

Theo nguyên tắc suy đoán vô tội được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự, một người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Do đó, việc một người bị khởi tố với tư cách bị can không đồng nghĩa với việc người đó đã có tội.

9. Bị cáo có phải là người có tội không?

Cũng không.

Bị cáo chỉ là người đã bị Tòa án đưa ra xét xử.

Trong quá trình xét xử, Tòa án có thể:

• Tuyên bị cáo có tội.
• Tuyên bị cáo không phạm tội.
• Đình chỉ vụ án theo quy định pháp luật.

Vì vậy, không được mặc nhiên coi bị cáo là người có tội khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật.

10. Quyền quan trọng của bị can và bị cáo

Pháp luật tố tụng hình sự hiện hành bảo đảm cho bị can và bị cáo nhiều quyền quan trọng như:

• Quyền được biết lý do bị buộc tội.
• Quyền nhờ luật sư bào chữa.
• Quyền trình bày ý kiến và cung cấp chứng cứ.
• Quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình.
• Quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng.
• Quyền được xét xử công bằng.
• Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án.

11. Một số hiểu lầm thường gặp

Nghi phạm là người có tội?

Không. Đây chỉ là cách gọi phổ biến trong xã hội và không có giá trị xác định trách nhiệm hình sự.

Bị can chắc chắn sẽ bị kết án?

Không. Nhiều trường hợp bị đình chỉ điều tra hoặc được xác định không thực hiện hành vi phạm tội.

Bị cáo chắc chắn là tội phạm?

Không. Chỉ khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật thì mới có thể xác định trách nhiệm hình sự.

12. Kết luận

Nghi can và nghi phạm là những thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong đời sống nhưng không phải là tư cách tố tụng được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. Trong khi đó, bị can và bị cáo là những chủ thể tham gia tố tụng chính thức với quyền và nghĩa vụ cụ thể được pháp luật bảo đảm.

Việc phân biệt đúng các khái niệm này giúp người dân hiểu rõ hơn về quá trình giải quyết vụ án hình sự, đồng thời góp phần bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền con người trong tố tụng hình sự.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi .org