Quyền tự do kết hôn là một trong những quyền nhân thân cơ bản của con người, gắn liền với quyền tự do lựa chọn đời sống gia đình, quyền bình đẳng giới và quyền được Nhà nước bảo hộ trong quan hệ hôn nhân. Tại Việt Nam, quyền này không chỉ được ghi nhận trong Luật Hôn nhân và Gia đình qua các thời kỳ mà còn được hiến định trong Hiến pháp năm 2013 với nội dung: nam, nữ có quyền kết hôn, ly hôn; hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau.

Nhìn lại tiến trình lập pháp từ Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 đến Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, có thể thấy quyền tự do kết hôn ngày càng được hoàn thiện theo hướng tôn trọng ý chí cá nhân, bảo vệ phụ nữ, trẻ em, xóa bỏ hủ tục lạc hậu và bảo đảm sự ổn định của quan hệ hôn nhân bằng cơ chế đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

1. Khái niệm quyền tự do kết hôn

Kết hôn được hiểu là việc nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, kết hôn không chỉ là sự kiện tình cảm giữa hai cá nhân mà còn là sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ vợ chồng được Nhà nước công nhận và bảo vệ.

Quyền tự do kết hôn bao gồm các nội dung cơ bản:

• Quyền tự do lựa chọn người kết hôn;
• Quyền tự mình quyết định việc kết hôn;
• Quyền không bị cưỡng ép, lừa dối hoặc cản trở kết hôn;
• Quyền kết hôn bình đẳng giữa nam và nữ;
• Quyền được Nhà nước công nhận và bảo vệ quan hệ hôn nhân hợp pháp.

Tuy nhiên, quyền tự do kết hôn không phải là quyền tuyệt đối. Nhà nước đặt ra các điều kiện kết hôn như độ tuổi, sự tự nguyện, năng lực hành vi dân sự và các trường hợp cấm kết hôn nhằm bảo vệ trật tự công, đạo đức xã hội, sức khỏe giống nòi và quyền lợi của các chủ thể yếu thế trong gia đình.

2. Quyền tự do kết hôn trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 là đạo luật đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa điều chỉnh toàn diện quan hệ hôn nhân và gia đình. Trong bối cảnh xã hội còn chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng phong kiến, đạo luật này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xóa bỏ hôn nhân cưỡng ép, hôn nhân sắp đặt, chế độ đa thê và sự bất bình đẳng giữa nam và nữ.

Luật năm 1959 ghi nhận các nguyên tắc tiến bộ:

• Hôn nhân tự do, tiến bộ;
• Một vợ, một chồng;
• Nam nữ bình đẳng;
• Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và con cái;
• Cấm cưỡng ép, cản trở kết hôn.

Điều kiện kết hôn thời kỳ này tập trung vào ba yếu tố cốt lõi: độ tuổi, sự tự nguyện và chế độ một vợ một chồng. Nam từ 20 tuổi, nữ từ 18 tuổi trở lên mới được kết hôn; việc kết hôn do hai bên tự nguyện quyết định; người đang có vợ hoặc chồng không được kết hôn với người khác. Luật năm 1959 cũng ghi nhận quyền tái giá của phụ nữ góa chồng, một nội dung có ý nghĩa tiến bộ trong bối cảnh nhiều tập quán cũ còn hạn chế quyền tự do hôn nhân của phụ nữ.

Có thể nói, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 đặt nền móng cho quyền tự do kết hôn ở Việt Nam hiện đại. Từ góc độ pháp lý, đây là bước chuyển từ mô hình hôn nhân chịu sự chi phối mạnh của gia đình, dòng họ sang mô hình hôn nhân dựa trên ý chí tự nguyện của cá nhân.

3. Quyền tự do kết hôn trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1986

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1986 tiếp tục kế thừa nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng và vợ chồng bình đẳng. Đạo luật này được ban hành trong giai đoạn đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, khi các quan hệ xã hội, kinh tế và gia đình có nhiều biến chuyển.

So với Luật năm 1959, Luật năm 1986 nhấn mạnh hơn vai trò của đăng ký kết hôn. Việc kết hôn phải được Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của một trong hai bên công nhận và ghi vào sổ kết hôn theo nghi thức do Nhà nước quy định. Mọi nghi thức kết hôn khác đều không có giá trị pháp lý.

Quy định này cho thấy pháp luật đã chuyển từ việc chỉ bảo vệ quyền tự nguyện kết hôn sang yêu cầu xác lập quan hệ hôn nhân bằng thủ tục pháp lý rõ ràng. Đây là bước phát triển quan trọng nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch của quan hệ hôn nhân, đồng thời tạo căn cứ để bảo vệ quyền lợi của vợ, chồng và con cái khi phát sinh tranh chấp.

4. Quyền tự do kết hôn trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 tiếp tục khẳng định hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng và vợ chồng bình đẳng là nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình Việt Nam.

Điểm đáng chú ý của Luật năm 2000 là quy định rõ hơn về giá trị pháp lý của việc đăng ký kết hôn. Nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không được pháp luật công nhận là vợ chồng. Vợ chồng đã ly hôn muốn kết hôn lại với nhau cũng phải đăng ký kết hôn.

Quy định này phản ánh quan điểm nhất quán của Nhà nước: tự do kết hôn phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Sự tự nguyện của các bên là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để làm phát sinh hôn nhân hợp pháp nếu thiếu thủ tục đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Dưới góc độ bảo vệ quyền con người, quy định này giúp hạn chế tình trạng tranh chấp về quan hệ vợ chồng, tài sản chung, nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thừa kế trong các quan hệ chung sống không đăng ký kết hôn.

5. Quyền tự do kết hôn trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 là văn bản hiện hành, tiếp tục ghi nhận quyền tự do kết hôn nhưng đồng thời cụ thể hóa điều kiện kết hôn theo hướng chặt chẽ hơn.

Theo Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, nam, nữ kết hôn với nhau phải đáp ứng các điều kiện: nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên; việc kết hôn do hai bên tự nguyện quyết định; không bị mất năng lực hành vi dân sự; và không thuộc các trường hợp cấm kết hôn theo quy định của luật.

Điểm phát triển đáng chú ý của Luật năm 2014 là cách diễn đạt “từ đủ 20 tuổi” và “từ đủ 18 tuổi”, qua đó yêu cầu xác định tuổi kết hôn chính xác theo ngày, tháng, năm sinh. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa tảo hôn và bảo đảm điều kiện phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý của người kết hôn.

Luật năm 2014 cũng bổ sung, làm rõ nhiều hành vi bị cấm như kết hôn giả tạo, ly hôn giả tạo, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn, cản trở kết hôn, tảo hôn, vi phạm chế độ một vợ một chồng và kết hôn giữa những người có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ gia đình đặc biệt.

Như vậy, trong Luật năm 2014, quyền tự do kết hôn được đặt trong sự cân bằng giữa hai yêu cầu: tôn trọng quyền tự quyết cá nhân và bảo vệ trật tự gia đình, đạo đức xã hội, quyền lợi của phụ nữ, trẻ em.

6. Sự phát triển của quyền tự do kết hôn qua các thời kỳ

Qua bốn đạo luật hôn nhân và gia đình lớn, có thể nhận thấy quyền tự do kết hôn ở Việt Nam phát triển theo các xu hướng sau:

6.1. Từ xóa bỏ hủ tục sang bảo vệ quyền cá nhân

Luật năm 1959 chủ yếu hướng đến xóa bỏ các tàn dư phong kiến như ép hôn, cưỡng hôn, đa thê và bất bình đẳng giới. Đến các đạo luật sau, trọng tâm dần chuyển sang bảo vệ quyền tự quyết, quyền bình đẳng và quyền nhân thân của cá nhân trong quan hệ hôn nhân.

6.2. Từ tự nguyện thực tế sang tự nguyện được kiểm chứng bằng thủ tục pháp lý

Các đạo luật qua từng thời kỳ đều ghi nhận nguyên tắc tự nguyện. Tuy nhiên, từ Luật năm 1986 trở đi, yếu tố đăng ký kết hôn ngày càng được nhấn mạnh như một điều kiện làm phát sinh giá trị pháp lý của quan hệ vợ chồng.

6.3. Từ bảo vệ phụ nữ sang bảo vệ bình đẳng giới

Luật năm 1959 đặt nặng yêu cầu bảo vệ phụ nữ và con cái trong bối cảnh xã hội còn bất bình đẳng. Đến Luật năm 2014, tư tưởng bảo vệ phụ nữ được phát triển thành nguyên tắc bình đẳng giới, tôn trọng lẫn nhau và bảo vệ quyền của mọi thành viên trong gia đình.

6.4. Từ điều kiện kết hôn đơn giản sang hệ thống điều kiện toàn diện

Điều kiện kết hôn hiện nay không chỉ bao gồm độ tuổi và sự tự nguyện mà còn bao gồm năng lực hành vi dân sự và các trường hợp cấm kết hôn. Điều này thể hiện sự hoàn thiện của pháp luật trong việc phòng ngừa các quan hệ hôn nhân có nguy cơ xâm hại quyền lợi cá nhân, gia đình và xã hội.

7. Ý nghĩa pháp lý của quyền tự do kết hôn

Quyền tự do kết hôn có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, quyền này bảo vệ sự tự do ý chí của cá nhân trong việc lựa chọn người bạn đời, chống lại mọi hình thức cưỡng ép, lừa dối hoặc áp đặt từ gia đình, cộng đồng hoặc chủ thể khác.

Thứ hai, quyền tự do kết hôn là nền tảng của chế độ hôn nhân tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng.

Thứ ba, quyền này góp phần bảo vệ quyền của phụ nữ, trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương trong quan hệ gia đình.

Thứ tư, việc pháp luật quy định điều kiện và thủ tục đăng ký kết hôn giúp Nhà nước quản lý quan hệ hôn nhân, bảo đảm tính ổn định của gia đình và hạn chế tranh chấp phát sinh.

8. Kết luận

Quyền tự do kết hôn trong pháp luật Việt Nam là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài, gắn liền với tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền con người và cải cách pháp luật hôn nhân gia đình.

Từ Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959 đến Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, quyền kết hôn ngày càng được ghi nhận đầy đủ hơn, không chỉ dưới góc độ quyền tự nhiên của con người mà còn là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ bằng các cơ chế cụ thể.

Tuy nhiên, tự do kết hôn không có nghĩa là tự do tuyệt đối. Việc kết hôn chỉ được pháp luật công nhận khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định và được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Chính sự kết hợp giữa quyền tự do cá nhân và trật tự pháp lý đã tạo nên nền tảng cho một chế độ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, bình đẳng và bền vững.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi .org