1. Quyền kết hôn – Quyền nhân thân cơ bản được pháp luật bảo vệ

Kết hôn là một trong những quyền nhân thân cơ bản của mỗi cá nhân, được Nhà nước ghi nhận và bảo hộ nhằm bảo đảm quyền tự do xây dựng gia đình, duy trì nòi giống và ổn định các quan hệ xã hội.

Theo khoản 5 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, kết hôn là việc nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng với nhau theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn.

Từ quy định này có thể thấy, pháp luật Việt Nam không coi việc chung sống thực tế là căn cứ duy nhất làm phát sinh quan hệ vợ chồng. Quan hệ hôn nhân hợp pháp chỉ được xác lập khi đồng thời đáp ứng hai yếu tố:

• Đủ điều kiện kết hôn theo luật định;
• Được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Điều này phản ánh nguyên tắc quản lý nhà nước đối với quan hệ hôn nhân, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích của vợ chồng, con cái cũng như người thứ ba trong các giao dịch dân sự và quan hệ gia đình.

---

2. Điều kiện kết hôn – Ranh giới giữa quyền tự do hôn nhân và trật tự công

Quyền kết hôn là quyền cơ bản của công dân, nhưng không phải là quyền tuyệt đối.

Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đặt ra những điều kiện nhất định nhằm bảo đảm việc xác lập hôn nhân phù hợp với đạo đức xã hội, sức khỏe giống nòi và lợi ích của gia đình.

Thứ nhất, điều kiện về độ tuổi

Nam phải từ đủ 20 tuổi trở lên và nữ phải từ đủ 18 tuổi trở lên.

Quy định này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm sự phát triển đầy đủ về thể chất, tâm sinh lý và khả năng nhận thức trước khi cá nhân bước vào đời sống hôn nhân.

Đây cũng là cơ sở để phòng ngừa tình trạng tảo hôn, một hiện tượng vẫn còn tồn tại ở nhiều địa phương và gây ra nhiều hệ lụy xã hội.

Thứ hai, việc kết hôn phải hoàn toàn tự nguyện

Tự nguyện là nguyên tắc nền tảng của chế độ hôn nhân Việt Nam.

Mọi hành vi ép buộc, cưỡng ép, lừa dối hoặc cản trở kết hôn đều bị pháp luật nghiêm cấm.

Nhà nước không bảo vệ những cuộc hôn nhân được thiết lập bằng áp lực gia đình, vật chất hoặc các thủ đoạn gian dối làm ảnh hưởng đến ý chí tự do của người kết hôn.

Thứ ba, người kết hôn phải có năng lực hành vi dân sự

Người mất năng lực hành vi dân sự không đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi nên không thể tự mình xác lập quan hệ hôn nhân.

Quy định này nhằm bảo đảm rằng việc kết hôn là kết quả của sự lựa chọn có ý thức và trách nhiệm.

Thứ tư, không thuộc các trường hợp cấm kết hôn

Đây là nhóm điều kiện thể hiện rõ nét chức năng bảo vệ trật tự xã hội và đạo đức gia đình của pháp luật hôn nhân.

---

3. Những trường hợp pháp luật cấm kết hôn

Không phải mọi quan hệ tình cảm đều có thể được pháp luật công nhận dưới hình thức hôn nhân.

Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 nghiêm cấm các hành vi sau:

Kết hôn giả tạo

Là trường hợp các bên xác lập quan hệ hôn nhân không nhằm mục đích xây dựng gia đình mà nhằm đạt được lợi ích khác như:

• Nhập quốc tịch;
• Xuất cảnh;
• Hợp thức hóa cư trú;
• Trốn tránh nghĩa vụ pháp lý.

Quan hệ này tuy có hình thức hôn nhân nhưng không có bản chất của đời sống vợ chồng.

Tảo hôn

Tảo hôn không chỉ vi phạm điều kiện độ tuổi kết hôn mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe sinh sản, chất lượng dân số và cơ hội học tập, phát triển của trẻ em.

Vi phạm chế độ một vợ một chồng

Đây là nguyên tắc hiến định của chế độ hôn nhân Việt Nam.

Người đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ vi phạm.

Kết hôn giữa những người có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ gia đình đặc biệt

Pháp luật cấm kết hôn giữa:

• Người cùng dòng máu trực hệ;
• Người có họ trong phạm vi ba đời;
• Cha mẹ nuôi với con nuôi;
• Cha dượng với con riêng của vợ;
• Mẹ kế với con riêng của chồng;
• Cha chồng với con dâu;
• Mẹ vợ với con rể.

Quy định này nhằm bảo vệ đạo đức xã hội, truyền thống gia đình và phòng ngừa các nguy cơ về di truyền học.

---

4. Hôn nhân đồng giới dưới góc nhìn pháp luật Việt Nam

Khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định:

Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.

So với Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, đây là một bước thay đổi quan trọng.

Nếu như trước đây pháp luật cấm kết hôn đồng giới thì hiện nay quy định cấm đã được bãi bỏ.

Tuy nhiên, việc bãi bỏ quy định cấm không đồng nghĩa với việc pháp luật công nhận hôn nhân đồng giới.

Do đó:

• Người đồng giới có quyền chung sống với nhau;
• Có thể tổ chức lễ cưới theo nhu cầu cá nhân;
• Nhưng không được đăng ký kết hôn và không phát sinh các quyền, nghĩa vụ của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và Gia đình.

Đây là vấn đề vẫn đang được tranh luận trong khoa học pháp lý và chính sách xã hội tại Việt Nam.

---

5. Đăng ký kết hôn – Điều kiện bắt buộc để phát sinh quan hệ vợ chồng hợp pháp

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của pháp luật hôn nhân Việt Nam là:

Hôn nhân chỉ được pháp luật công nhận khi được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Điều 9 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 khẳng định:

Việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện.

Do đó, dù nam nữ đã tổ chức đám cưới, chung sống nhiều năm hoặc có con chung thì nếu không đăng ký kết hôn, về nguyên tắc họ vẫn không được công nhận là vợ chồng hợp pháp.

Đăng ký kết hôn không đơn thuần là một thủ tục hành chính mà là sự kiện pháp lý làm phát sinh:

• Quan hệ vợ chồng;
• Chế độ tài sản vợ chồng;
• Quyền thừa kế giữa vợ và chồng;
• Nghĩa vụ cấp dưỡng;
• Quyền, nghĩa vụ đối với con chung.

---

6. Giá trị pháp lý của việc chung sống không đăng ký kết hôn

Một trong những tranh chấp phổ biến hiện nay là trường hợp nam nữ chung sống nhiều năm nhưng không đăng ký kết hôn.

Pháp luật hiện hành chỉ công nhận quan hệ vợ chồng trong một số trường hợp lịch sử đặc biệt được xác lập trước ngày 03/01/1987.

Đối với các quan hệ được xác lập sau thời điểm này, đặc biệt từ ngày 01/01/2003 trở đi, việc chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn không làm phát sinh quan hệ hôn nhân hợp pháp.

Khi xảy ra tranh chấp:

• Tòa án không giải quyết ly hôn;
• Chỉ giải quyết về con chung;
• Giải quyết tranh chấp tài sản theo quy định của pháp luật dân sự.

Điều này cho thấy việc đăng ký kết hôn không chỉ là thủ tục hành chính mà còn là cơ chế bảo vệ quyền lợi pháp lý của các bên trong suốt quá trình chung sống.

---

Kết luận

Quyền kết hôn là quyền nhân thân cơ bản của mỗi cá nhân nhưng phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền tự do kết hôn, đồng thời đặt ra những điều kiện và giới hạn cần thiết nhằm bảo đảm lợi ích của cá nhân, gia đình và xã hội.

Trong bối cảnh các quan hệ gia đình ngày càng đa dạng và phức tạp, việc hiểu đúng điều kiện kết hôn, giá trị pháp lý của đăng ký kết hôn và hậu quả của việc chung sống không đăng ký kết hôn là yếu tố quan trọng giúp mỗi cá nhân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi xây dựng gia đình.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi .org