Sinh viên đi làm thêm tại quán ăn, cửa hàng, siêu thị, doanh nghiệp hoặc làm công việc bán thời gian có phải đóng bảo hiểm xã hội hay không? Đây là câu hỏi nhiều sinh viên và người sử dụng lao động quan tâm, đặc biệt khi công việc làm thêm kéo dài nhiều tháng và có ký hợp đồng lao động.

Thực tế, không phải cứ là sinh viên thì được miễn BHXH. Ngược lại, cũng không phải cứ đi làm thêm là đương nhiên phải đóng BHXH. Việc có thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc hay không chủ yếu phải căn cứ vào quan hệ lao động, loại hợp đồng và thời hạn hợp đồng, cùng các điều kiện khác theo Luật BHXH.

1. Sinh viên làm thêm có phải đóng BHXH không?

Có thể có.

Pháp luật về BHXH không quy định một nhóm đối tượng riêng được miễn tham gia BHXH bắt buộc chỉ vì người đó đang là sinh viên.

Theo Luật BHXH năm 2024, người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc bao gồm người làm việc theo:

• Hợp đồng lao động không xác định thời hạn;
• Hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên;
• Một số trường hợp có tên gọi hợp đồng khác nhưng nội dung thể hiện bản chất là có việc làm, có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên.

Điều này có nghĩa là tư cách sinh viên không phải là căn cứ để loại trừ nghĩa vụ tham gia BHXH bắt buộc.

Nếu sinh viên ký hợp đồng lao động thuộc trường hợp pháp luật quy định phải tham gia BHXH bắt buộc thì doanh nghiệp, tổ chức hoặc người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký và đóng BHXH theo quy định.

2. Làm thêm bán thời gian có được xem là người lao động không?

Có.

Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng “sinh viên làm part-time” thì không được xem là người lao động chính thức.

Thực tế, pháp luật lao động thừa nhận hình thức làm việc không trọn thời gian. Người lao động làm việc không trọn thời gian có thời giờ làm việc ngắn hơn so với thời giờ làm việc bình thường theo ngày, tuần hoặc tháng.

Việc làm bán thời gian không làm mất đi các quyền và nghĩa vụ của người lao động. Người làm part-time về nguyên tắc vẫn được bảo đảm quyền lợi theo pháp luật lao động tương ứng với quan hệ lao động của mình.

Vì vậy, việc một sinh viên chỉ làm 4 giờ/ngày, làm 20 giờ/tuần hoặc chỉ làm một số buổi trong tuần không phải là căn cứ duy nhất để kết luận người đó không phải đóng BHXH.

3. Sinh viên ký hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng có phải đóng BHXH?

Về nguyên tắc, có nếu thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo Luật BHXH.

Đây là điểm rất quan trọng đối với sinh viên làm thêm.

Ví dụ:

• Sinh viên A ký hợp đồng lao động với một cửa hàng trong thời hạn 06 tháng;
• Công việc là bán hàng vào buổi tối;
• Mỗi ngày A làm 4 giờ;
• A được trả lương hằng tháng;
• Cửa hàng trực tiếp phân công, quản lý và giám sát công việc.

Trong trường hợp này, việc A chỉ làm bán thời gian và vẫn đang đi học không phải là căn cứ để cửa hàng mặc nhiên loại A khỏi diện BHXH bắt buộc. Nếu hợp đồng và quan hệ thực tế đáp ứng điều kiện thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thì việc tham gia phải được thực hiện theo luật.

4. Sinh viên làm thêm dưới 01 tháng có phải đóng BHXH không?

Đây là trường hợp cần xem xét kỹ loại quan hệ mà hai bên giao kết.

Luật BHXH năm 2024 xác định đối tượng tham gia BHXH bắt buộc dựa trên các loại hợp đồng và bản chất của quan hệ lao động. Do đó, không nên chỉ nhìn vào tên gọi “hợp đồng cộng tác viên”, “hợp đồng thời vụ”, “hợp đồng làm thêm” để kết luận có phải đóng BHXH hay không.

Nếu một văn bản có tên gọi khác nhưng nội dung thực tế thể hiện rõ:

• có việc làm;
• có trả công, tiền lương;
• có sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động;

thì cần xem xét bản chất của quan hệ này theo quy định của pháp luật, thay vì chỉ căn cứ vào tên hợp đồng.

Ngược lại, nếu thực tế không phát sinh quan hệ thuộc diện BHXH bắt buộc thì không thể chỉ dựa vào việc một người là sinh viên và có nhận tiền để kết luận phải tham gia BHXH.

5. Sinh viên làm thêm có được hưởng quyền lợi BHXH không?

Nếu sinh viên thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc và thực hiện đóng BHXH theo quy định thì thời gian đóng được ghi nhận trong quá trình tham gia BHXH và có thể làm căn cứ giải quyết các chế độ tương ứng khi đáp ứng đủ điều kiện.

Tùy trường hợp, quyền lợi BHXH có thể liên quan đến các chế độ như:

• Ốm đau;
• Thai sản;
• Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp;
• Hưu trí;
• Tử tuất.

Tuy nhiên, có đóng BHXH không đồng nghĩa với việc cứ đóng là được hưởng ngay tất cả các chế độ. Mỗi chế độ có điều kiện hưởng riêng về thời gian đóng, tình trạng sức khỏe, sự kiện bảo hiểm và các điều kiện khác.

Ví dụ, nếu sinh viên mới tham gia BHXH trong thời gian ngắn thì không thể mặc nhiên cho rằng mình đã đủ điều kiện hưởng mọi chế độ BHXH.

6. Sinh viên làm thêm nhưng không được trả lương trong 14 ngày làm việc trở lên trong tháng thì sao?

Luật BHXH năm 2024 có quy định riêng đối với trường hợp người lao động thuộc một số nhóm đối tượng mà không hưởng tiền lương từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng.

Theo quy định, trong trường hợp này người lao động không phải đóng BHXH của tháng đó, trừ trường hợp người sử dụng lao động và người lao động có thỏa thuận vẫn đóng BHXH cho tháng đó theo căn cứ đóng được pháp luật quy định.

Do đó, khi xác định một sinh viên có phải đóng BHXH trong một tháng cụ thể hay không, không chỉ nhìn vào thời hạn hợp đồng mà còn phải xem xét thực tế làm việc, tiền lương và tình trạng hưởng lương trong tháng đó.

7. Sinh viên có được tự nguyện đóng BHXH nếu không thuộc diện bắt buộc không?

Có thể.

Trường hợp sinh viên không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thì có thể xem xét tham gia BHXH tự nguyện nếu đáp ứng điều kiện theo pháp luật.

BHXH tự nguyện là hình thức mà người tham gia tự lựa chọn mức đóng và phương thức đóng trong phạm vi pháp luật quy định để hưởng các chế độ BHXH tương ứng.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:

• BHXH bắt buộc: người lao động và người sử dụng lao động thuộc diện luật định phải tham gia;
• BHXH tự nguyện: người thuộc đối tượng được tham gia tự nguyện chủ động lựa chọn tham gia.

Không thể dùng BHXH tự nguyện để thay thế nghĩa vụ BHXH bắt buộc của doanh nghiệp nếu sinh viên thực tế thuộc diện phải tham gia BHXH bắt buộc.

8. Sinh viên làm thêm có phải tự bỏ tiền đóng BHXH không?

Không phải toàn bộ khoản đóng BHXH đều do sinh viên tự chịu.

Đối với BHXH bắt buộc, người lao động và người sử dụng lao động có phần trách nhiệm đóng theo quy định của pháp luật. Người sử dụng lao động thực hiện việc đóng phần thuộc trách nhiệm của mình và khấu trừ phần thuộc trách nhiệm của người lao động từ tiền lương theo quy định.

Vì vậy, nếu sinh viên thuộc diện BHXH bắt buộc thì doanh nghiệp không thể lấy lý do “em chỉ là sinh viên làm thêm” để yêu cầu sinh viên tự chịu toàn bộ nghĩa vụ đóng bảo hiểm mà pháp luật quy định cho người sử dụng lao động.

9. Hợp đồng làm thêm của sinh viên cần ghi những nội dung gì?

Nếu sinh viên và doanh nghiệp xác lập quan hệ lao động bằng hợp đồng lao động thì hợp đồng cần bảo đảm các nội dung chủ yếu theo pháp luật lao động.

Một số nội dung quan trọng gồm:

• Tên và địa chỉ của người sử dụng lao động;
• Thông tin của người lao động;
• Công việc và địa điểm làm việc;
• Thời hạn hợp đồng;
• Mức lương, hình thức trả lương và thời hạn trả lương;
• Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi;
• Chế độ nâng bậc, nâng lương nếu có;
• Trang bị bảo hộ lao động nếu công việc yêu cầu;
• BHXH, BHYT, BHTN theo quy định;
• Đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề nếu có.

Đối với sinh viên làm thêm, cần đặc biệt chú ý đến thời gian làm việc, mức lương, thời hạn hợp đồng và các khoản bảo hiểm. Đây là những nội dung thường phát sinh tranh chấp khi hai bên chỉ thỏa thuận miệng.

10. Doanh nghiệp có được gọi sinh viên là “cộng tác viên” để không đóng BHXH?

Không thể chỉ dựa vào tên gọi để loại trừ nghĩa vụ BHXH.

Đây là vấn đề rất đáng lưu ý trong thực tế.

Một doanh nghiệp có thể gọi người làm thêm là “cộng tác viên”, “nhân viên part-time”, “nhân viên thời vụ” hoặc sử dụng một tên gọi khác. Tuy nhiên, nếu nội dung và cách thức làm việc trên thực tế thể hiện quan hệ có việc làm, có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát thì cần xem xét theo bản chất quan hệ lao động và quy định của Luật BHXH.

Do đó, doanh nghiệp không thể chỉ đổi tên hợp đồng để né tránh nghĩa vụ BHXH nếu quan hệ thực tế thuộc diện phải tham gia.

11. Sinh viên cần làm gì để biết mình có được đóng BHXH?

Nếu đang làm thêm, sinh viên nên kiểm tra 5 vấn đề sau:

1. Có ký hợp đồng hay không?
2. Hợp đồng có phải là hợp đồng lao động không?
3. Thời hạn hợp đồng bao lâu?
4. Công việc có được doanh nghiệp trực tiếp quản lý, phân công, giám sát và trả lương không?
5. Quá trình tham gia BHXH của mình đã được đăng ký, ghi nhận hay chưa?

Không nên chỉ hỏi doanh nghiệp rằng “em là sinh viên thì có được đóng BHXH không?”. Câu hỏi chính xác hơn phải là: “Quan hệ làm việc của em có thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo Luật BHXH hay không?”

12. Ví dụ thực tế về sinh viên làm thêm và BHXH

Trường hợp 1: Sinh viên làm part-time 6 tháng

Sinh viên A ký hợp đồng lao động 6 tháng với cửa hàng, làm việc 4 giờ/ngày, được trả lương hằng tháng và chịu sự quản lý của cửa hàng.

Việc A chỉ làm bán thời gian và vẫn đang học đại học không tự động loại A khỏi diện BHXH bắt buộc. Cần căn cứ vào hợp đồng và điều kiện thực tế để xác định nghĩa vụ tham gia.

Trường hợp 2: Sinh viên chỉ làm công việc ngắn hạn

Sinh viên B nhận một công việc trong thời gian rất ngắn và quan hệ giữa hai bên không thuộc trường hợp phải tham gia BHXH bắt buộc.

Trong trường hợp này, B không đương nhiên phải đóng BHXH chỉ vì có nhận tiền công từ công việc.

Trường hợp 3: Doanh nghiệp gọi sinh viên là “cộng tác viên”

Sinh viên C được gọi là cộng tác viên nhưng mỗi ngày phải đến công ty theo ca, chịu sự phân công của quản lý, được trả tiền theo tháng và phải tuân thủ nội quy như nhân viên.

Trong trường hợp này, cần xem xét bản chất thực tế của quan hệ làm việc. Không thể chỉ căn cứ vào cụm từ “cộng tác viên” trên giấy tờ để kết luận không phát sinh nghĩa vụ BHXH.

13. Sinh viên có nên tham gia BHXH từ khi còn đi học?

Nếu công việc làm thêm thuộc diện BHXH bắt buộc thì việc tham gia BHXH không phải là vấn đề “có nên hay không”, mà là quyền và nghĩa vụ được pháp luật quy định.

Đối với sinh viên, việc tham gia BHXH sớm cũng giúp hình thành quá trình đóng BHXH từ sớm. Thời gian đóng được ghi nhận sẽ có ý nghĩa khi xem xét các chế độ BHXH mà người lao động đủ điều kiện hưởng trong tương lai.

Ngược lại, nếu sinh viên không thuộc diện BHXH bắt buộc thì có thể cân nhắc BHXH tự nguyện nếu có nhu cầu và đáp ứng điều kiện tham gia.

14. Kết luận

Sinh viên làm thêm không mặc nhiên được miễn BHXH chỉ vì đang là sinh viên. Nếu sinh viên làm việc theo quan hệ thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, đặc biệt là ký hợp đồng lao động thuộc trường hợp luật định, thì việc tham gia BHXH phải được thực hiện theo quy định.

Ngược lại, không phải mọi trường hợp sinh viên nhận việc làm thêm đều phải đóng BHXH. Cần căn cứ vào loại hợp đồng, thời hạn hợp đồng, bản chất quan hệ làm việc, tiền lương và các điều kiện tham gia BHXH để xác định chính xác.

Đặc biệt, doanh nghiệp không nên sử dụng tên gọi như “cộng tác viên”, “nhân viên thời vụ” hoặc “nhân viên part-time” để mặc nhiên cho rằng không có nghĩa vụ BHXH. Khi tranh chấp xảy ra, bản chất thực tế của quan hệ làm việc mới là yếu tố rất quan trọng để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.

Lưu ý: Chính sách BHXH đã có nhiều thay đổi từ ngày 01/7/2025. Vì vậy, khi xác định một sinh viên cụ thể có thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc hay không, cần kiểm tra loại hợp đồng và tình trạng làm việc thực tế thay vì chỉ dựa vào việc người đó là sinh viên hoặc làm việc bán thời gian.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org