Trong đời sống dân sự, việc một người biệt tích trong thời gian dài không chỉ là vấn đề cá nhân, gia đình mà còn làm gián đoạn nhiều quan hệ pháp lý liên quan đến tài sản, hôn nhân, thừa kế, nghĩa vụ dân sự và quyền lợi của người thứ ba. Khi không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết, pháp luật cho phép người có quyền, lợi ích liên quan yêu cầu Tòa án tuyên bố người đó mất tích.

Thủ tục tuyên bố một người mất tích là một thủ tục giải quyết việc dân sự, được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Bài viết dưới đây phân tích điều kiện, hồ sơ, trình tự giải quyết, đồng thời đánh giá những điểm tiến bộ, hạn chế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật hiện hành.

1. Căn cứ pháp lý về tuyên bố một người mất tích

• Bộ luật Dân sự năm 2015;
• Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015;
• Nghị quyết số 04/2018/NQ-HĐTP ban hành một số biểu mẫu trong giải quyết việc dân sự;
• Các văn bản hướng dẫn và thực tiễn xét xử có liên quan.

2. Điều kiện để Tòa án tuyên bố một người mất tích

Theo Điều 68 Bộ luật Dân sự năm 2015, một người có thể bị Tòa án tuyên bố mất tích khi đáp ứng các điều kiện sau:

• Người đó đã biệt tích 02 năm liền trở lên;
• Đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự;
• Vẫn không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết;
• Có yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan.

Thời hạn 02 năm được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đó. Nếu không xác định được ngày có tin tức cuối cùng thì thời hạn được tính theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Quy định này nhằm cân bằng giữa hai yêu cầu: một mặt bảo vệ quyền nhân thân của người biệt tích, mặt khác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người đang bị ảnh hưởng bởi sự vắng mặt kéo dài của họ.

3. Ai có quyền yêu cầu tuyên bố một người mất tích?

Người có quyền yêu cầu là người có quyền, lợi ích liên quan đến người biệt tích. Trên thực tế, chủ thể yêu cầu thường là:

• Vợ hoặc chồng của người biệt tích;
• Cha, mẹ, con của người biệt tích;
• Người thừa kế;
• Chủ nợ;
• Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan;
• Cơ quan, tổ chức có quyền lợi hợp pháp bị ảnh hưởng.

Ví dụ, vợ hoặc chồng của người biệt tích có thể yêu cầu tuyên bố mất tích để làm căn cứ giải quyết ly hôn; người thân có thể yêu cầu để quản lý tài sản; chủ nợ có thể yêu cầu để bảo vệ quyền yêu cầu thanh toán nghĩa vụ.

4. Hồ sơ yêu cầu tuyên bố một người mất tích

Hồ sơ yêu cầu tuyên bố một người mất tích thường gồm:

• Đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự theo Mẫu số 01-VDS;
• Tài liệu chứng minh quan hệ giữa người yêu cầu và người bị yêu cầu tuyên bố mất tích;
• Chứng cứ chứng minh người đó đã biệt tích 02 năm liền trở lên;
• Tài liệu chứng minh đã thực hiện việc thông báo, tìm kiếm;
• Quyết định thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú, nếu trước đó đã có;
• Giấy tờ nhân thân của người yêu cầu;
• Tài liệu liên quan đến tài sản nếu có yêu cầu áp dụng biện pháp quản lý tài sản.

Đơn yêu cầu phải có các nội dung chính theo Điều 362 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, trong đó cần nêu rõ thông tin người yêu cầu, người bị yêu cầu tuyên bố mất tích, lý do yêu cầu, căn cứ chứng minh và đề nghị cụ thể đối với Tòa án.

5. Thẩm quyền giải quyết yêu cầu tuyên bố một người mất tích

Yêu cầu tuyên bố một người mất tích thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo thủ tục việc dân sự.

Thông thường, Tòa án có thẩm quyền là Tòa án nơi người bị yêu cầu tuyên bố mất tích cư trú cuối cùng. Việc xác định đúng thẩm quyền có ý nghĩa quan trọng vì nếu nộp sai Tòa án, đơn có thể bị trả lại hoặc chuyển đến Tòa án có thẩm quyền, làm kéo dài thời gian giải quyết.

6. Nhận đơn và xử lý đơn yêu cầu

Sau khi nhận đơn, Tòa án kiểm tra nội dung đơn và tài liệu kèm theo. Nếu đơn đầy đủ, hợp lệ, Tòa án sẽ tiến hành thụ lý theo thủ tục việc dân sự.

Nếu đơn chưa đầy đủ nội dung hoặc thiếu tài liệu cần thiết, Tòa án yêu cầu người nộp đơn sửa đổi, bổ sung trong thời hạn luật định.

Trường hợp đơn thuộc căn cứ trả lại theo Điều 364 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Tòa án trả lại đơn yêu cầu. Ví dụ: người yêu cầu không có quyền yêu cầu; sự việc không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án; người yêu cầu không sửa đổi, bổ sung đơn theo yêu cầu.

7. Giai đoạn chuẩn bị xét đơn yêu cầu

Theo Điều 388 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày thụ lý đơn yêu cầu, Tòa án phải ra quyết định thông báo tìm kiếm người bị yêu cầu tuyên bố mất tích.

Thời hạn thông báo tìm kiếm là 04 tháng kể từ ngày đăng, phát thông báo lần đầu tiên. Việc công bố thông báo nhằm tạo cơ hội cuối cùng để xác minh tin tức về người bị yêu cầu tuyên bố mất tích.

Trong thời hạn thông báo, nếu người bị yêu cầu tuyên bố mất tích trở về và yêu cầu Tòa án đình chỉ việc xét đơn yêu cầu thì Tòa án ra quyết định đình chỉ việc xét đơn yêu cầu.

8. Phiên họp xét đơn yêu cầu tuyên bố mất tích

Sau khi hết thời hạn thông báo tìm kiếm, trong thời hạn 10 ngày, Tòa án phải mở phiên họp xét đơn yêu cầu.

Phiên họp được tiến hành theo thủ tục giải quyết việc dân sự. Thành phần tham gia thường gồm:

• Thẩm phán hoặc Hội đồng xét đơn theo quy định;
• Thư ký phiên họp;
• Kiểm sát viên tham gia phiên họp;
• Người yêu cầu;
• Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, nếu có.

Kết quả phiên họp có thể là:

• Chấp nhận yêu cầu và ra quyết định tuyên bố một người mất tích;
• Không chấp nhận yêu cầu nếu không đủ căn cứ;
• Đình chỉ giải quyết nếu có căn cứ đình chỉ theo quy định.

9. Quyết định tuyên bố một người mất tích và hệ quả pháp lý

Nếu chấp nhận yêu cầu, Tòa án ra quyết định tuyên bố một người mất tích. Quyết định này làm phát sinh nhiều hệ quả pháp lý quan trọng:

• Tài sản của người mất tích được quản lý theo quy định của Bộ luật Dân sự;
• Vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích có quyền yêu cầu ly hôn;
• Các quan hệ nghĩa vụ tài sản liên quan có thể được xử lý theo quy định;
• Người quản lý tài sản có trách nhiệm bảo quản, duy trì tài sản và thực hiện nghĩa vụ liên quan trong phạm vi luật định.

Nếu người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có tin tức xác thực là còn sống thì họ hoặc người có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu Tòa án hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích.

10. Quyền yêu cầu áp dụng biện pháp quản lý tài sản

Cùng với yêu cầu tuyên bố một người mất tích, người yêu cầu có thể đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp quản lý tài sản của người bị tuyên bố mất tích.

Việc quản lý tài sản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong trường hợp người biệt tích có nhà đất, khoản nợ, tài sản kinh doanh, tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản liên quan đến quyền lợi của con chưa thành niên.

Khi chấp nhận yêu cầu, Tòa án có thể chỉ định người quản lý tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự.

11. Đánh giá những điểm tiến bộ của pháp luật hiện hành

11.1. Quy định tương đối đầy đủ về trình tự, thủ tục

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã quy định tương đối rõ về đơn yêu cầu, thông báo tìm kiếm, thời hạn thông báo và phiên họp xét đơn yêu cầu. Điều này tạo cơ sở pháp lý cho Tòa án giải quyết thống nhất, đồng thời bảo đảm quyền của người yêu cầu và người bị yêu cầu tuyên bố mất tích.

11.2. Bảo đảm tính thận trọng trong việc tuyên bố mất tích

Việc yêu cầu phải biệt tích 02 năm liền trở lên và phải thông báo tìm kiếm trong 04 tháng thể hiện sự thận trọng của pháp luật. Tòa án không thể tùy tiện tuyên bố một người mất tích nếu chưa áp dụng đầy đủ các biện pháp tìm kiếm cần thiết.

11.3. Rút ngắn thời hạn mở phiên họp

So với quy định trước đây, thời hạn mở phiên họp sau khi kết thúc thông báo đã được rút ngắn, góp phần bảo đảm việc giải quyết yêu cầu được nhanh chóng hơn, tránh kéo dài tình trạng pháp lý không rõ ràng của người biệt tích và những người liên quan.

11.4. Bảo vệ quyền lợi của người liên quan

Thủ tục tuyên bố mất tích giúp những người có quyền, lợi ích liên quan có cơ sở pháp lý để tiếp tục giải quyết các quan hệ dân sự, hôn nhân, tài sản, nghĩa vụ mà trước đó bị đình trệ do sự vắng mặt của người biệt tích.

12. Những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng

12.1. Chưa thống nhất trong xác định người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Pháp luật hiện hành mới quy định khái quát về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong việc dân sự. Điều này dẫn đến thực tiễn áp dụng chưa thống nhất: có Tòa án xác định chính người bị yêu cầu tuyên bố mất tích là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; có Tòa án lại chỉ xác định vợ, chồng, con hoặc người thân của họ; cũng có trường hợp chỉ ghi nhận người yêu cầu mà không xác định thêm người liên quan.

Sự thiếu thống nhất này có thể ảnh hưởng đến quyền tham gia tố tụng, quyền trình bày ý kiến và quyền kháng cáo, khiếu nại của các chủ thể có lợi ích bị tác động bởi quyết định tuyên bố mất tích.

12.2. Chưa rõ thời điểm tính thời hạn thông báo tìm kiếm

Điều 388 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định thời hạn thông báo là 04 tháng kể từ ngày đăng, phát thông báo lần đầu tiên. Tuy nhiên, thực tế việc đăng báo, phát thanh, truyền hình có thể không diễn ra cùng một ngày.

Do đó phát sinh hai cách hiểu:

• Tính từ ngày có hoạt động đăng hoặc phát thông báo đầu tiên;
• Tính từ ngày hoàn thành đầy đủ việc đăng và phát thông báo lần đầu tiên.

Sự khác nhau trong cách hiểu này có thể dẫn đến việc mở phiên họp sớm hoặc muộn khác nhau giữa các Tòa án.

12.3. Chưa có hướng dẫn cụ thể đối với người đang bị truy nã

Trường hợp người bị yêu cầu tuyên bố mất tích đang bị truy nã hiện vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng người đang bị truy nã là đang lẩn trốn nên không thể xem là mất tích; ngược lại, có quan điểm cho rằng nếu đáp ứng điều kiện biệt tích và không có tin tức xác thực thì vẫn có thể tuyên bố mất tích.

Việc chưa có quy định rõ ràng khiến thực tiễn giải quyết thiếu thống nhất, đặc biệt trong các vụ việc ly hôn, quản lý tài sản hoặc bảo vệ quyền lợi của người thân của người đang bị truy nã.

13. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

13.1. Cần hướng dẫn cụ thể về người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Cần có hướng dẫn thống nhất về việc xác định người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong yêu cầu tuyên bố mất tích, bao gồm người bị yêu cầu tuyên bố mất tích, vợ hoặc chồng, con, cha mẹ, chủ nợ, người có quyền đối với tài sản và các chủ thể khác bị ảnh hưởng trực tiếp.

13.2. Cần làm rõ thời điểm bắt đầu tính thời hạn thông báo

Pháp luật nên hướng dẫn rõ thời hạn 04 tháng được tính từ ngày nào trong trường hợp việc đăng báo, phát thanh, truyền hình không cùng thời điểm. Việc thống nhất cách tính sẽ giúp Tòa án áp dụng đúng, tránh khiếu nại về thủ tục tố tụng.

13.3. Cần quy định rõ đối với trường hợp người đang bị truy nã

Pháp luật cần có quy định hoặc hướng dẫn cụ thể về việc có thể tuyên bố mất tích đối với người đang bị truy nã hay không. Theo quan điểm phù hợp với bảo vệ quyền dân sự của người liên quan, việc truy nã không nên mặc nhiên loại trừ khả năng tuyên bố mất tích nếu người đó đã biệt tích đủ thời hạn và không có tin tức xác thực.

13.4. Cần tăng cường cơ chế công khai thông tin tìm kiếm

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc thông báo tìm kiếm người bị yêu cầu tuyên bố mất tích nên được thực hiện hiệu quả hơn thông qua cổng thông tin điện tử của Tòa án, cơ sở dữ liệu dân cư, phương tiện truyền thông chính thống và các kênh công khai hợp pháp khác.

14. Kết luận

Thủ tục yêu cầu tuyên bố một người mất tích là cơ chế pháp lý cần thiết nhằm xử lý tình trạng biệt tích kéo dài của cá nhân và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của những người có liên quan. Pháp luật tố tụng dân sự hiện hành đã thiết lập một trình tự tương đối chặt chẽ, bảo đảm sự thận trọng trước khi Tòa án tuyên bố một người mất tích.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn một số hạn chế như chưa thống nhất trong xác định người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, chưa rõ thời điểm tính thời hạn thông báo tìm kiếm và chưa có hướng dẫn đối với người đang bị truy nã. Việc tiếp tục hoàn thiện các quy định này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết việc dân sự, bảo đảm tính thống nhất trong xét xử và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, gia đình và các chủ thể liên quan.

Liên hệ – Luật sư Quảng Ngãi.org